1960-cı illərdə meteoroloq Edvard Lorenz hava proqnozu modelləri üzərində işləyərkən maraqlı bir riyazi reallıq kəşf etdi. Daxil edilən rəqəmlərdə vergüldən sonrakı mikroskopik bir dəyişiklik tamamilə fərqli və proqnozlaşdırıla bilməyən hava şəraiti nəticəsini verirdi. Lorenz bunu məşhur bir cümlə ilə ifadə etdi: “Amazon meşələrində bir kəpənəyin qanad çalması, ABŞ-da qasırğaya səbəb ola bilər.”
Bu anlayış elm və populyar mədəniyyətə “Kəpənək effekti” (Butterfly Effect) kimi daxil oldu.
Bəs bu nəzəriyyə bizim gündəlik həyatımıza necə toxunur?
Əslində, bizim bu gün “tale” və ya “təsadüf” adlandırdığımız bir çox şey keçmişdə verdiyimiz ən xırda, əhəmiyyətsiz görünən qərarların zəncirvari nəticəsidir.
Tarixdən heyrətamiz “kəpənək effekti”
1918-ci ildə Birinci Dünya Müharibəsi zamanı britaniyalı əsgər Henri Tandi yaralı və silahsız bir alman əsgərini görür. Onu vurmağa vicdanı yol vermir və keçib getməsinə icazə verir. Həmin xilas olan gənc alman əsgəri kim idi? Adolf Hitler. Britaniyalı əsgərin bir saniyəlik mərhəmət qərarı, illər sonra on milyonlarla insanın həyatını itirdiyi İkinci Dünya Müharibəsinə aparan yolu açan zəncirin ilk halqası oldu.
Gəlin öz həyatımıza baxaq. Bu gün işlədiyiniz şirkəti, evli olduğunuz insanı, yaxud yaşadığınız evi düşünün. Çox güman ki, hər şey illər öncə tamamilə təsadüfi görünən bir hadisə ilə başlayıb. Bəlkə o gün yağış yağmasaydı və siz kafeyə sığınmasaydınız, həyatınızın sevgisi ilə tanış olmayacaqdınız. Bəlkə o avtobusu qaçırmasaydınız, yolda qarşılaşdığınız köhnə tanışınız sizə hazırkı gəlirli işinizi təklif etməyəcəkdi.
Həyat xətti düz bir magistral deyil, milyonlarla budağı olan bir ağac kimidir. Bu gün səhər kofenizi evdə yox, yoldakı dükandan almaq qərarınız belə, gününüzün və bəlkə də gələcəyinizin axarını tamamilə dəyişə biləcək insanlarla qarşılaşmanıza zəmin hazırlayır.
Bu nəzəriyyədən çıxarılacaq əsas dərs nədir?
Kəpənək effekti bizə öyrədir ki, həyatda heç bir addım, heç bir qərar və heç bir insan əhəmiyyətsiz deyil. Bu gün kiməsə etdiyiniz kiçik bir yaxşılıq, yaxud gülümsəmə, qarşı tərəfin həyatında böyük bir depressiyanın qarşısını ala və zəncirvari olaraq daha gözəl hadisələrə səbəb ola bilər.
