Neftin dünya bazarındakı qiymətində baş verən hər dəyişiklik təkcə enerji sektoruna deyil, gündəlik həyata da təsir göstərir. Benzin və dizelin qiymətindən tutmuş ərzaq daşınmasına, aviaşirkətlərin xərclərinə və inflyasiyaya qədər bir çox sahə neft bazarındakı proseslərdən asılıdır. Bəs neftin qiyməti hansı amillərlə müəyyən olunur və yaxın aylarda bazarda nələr baş verə bilər?
Azpost.info bildirir ki, beynəlxalq bazarda neft əsasən Brent və WTI (West Texas Intermediate) markaları üzrə qiymətləndirilir. Avropa və Azərbaycan üçün əsas göstərici Brent markalı neft hesab olunur.
Qiymətə təsir edən əsas amillər bunlardır:
Dünya iqtisadiyyatının artım tempi;
Neft hasil edən ölkələrin istehsal həcmi;
Geosiyasi gərginliklər və münaqişələr;
ABŞ-ın kommersiya neft ehtiyatlarının səviyyəsi;
Dolların məzənnəsi;
Mövsümi yanacaq tələbatı.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu amillərdən hər hansı birində baş verən dəyişiklik bazarda qiymətlərin qısa müddətdə dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Neft bazarında ən böyük təsir gücünə malik qurumlardan biri OPEC+ formatıdır. Buraya OPEC üzvləri ilə yanaşı, Rusiya və digər iri istehsalçılar da daxildir. Əgər OPEC+ hasilatı azaldırsa, bazarda təklif azalır və qiymətlər adətən yüksəlir. Əksinə, hasilat artırıldıqda qiymətlərə eniş təzyiqi yaranır. Enerji bazarı üzrə analitiklər hesab edirlər ki, OPEC+ qərarları bazarın əsas istiqamətverici faktorlarından biri olaraq qalır.
ABŞ dünyanın ən böyük neft istehsalçılarından və istehlakçılarından biridir. Hər həftə açıqlanan neft ehtiyatları statistikası investorlar tərəfindən diqqətlə izlənilir. Ehtiyatlar azalırsa, bu, tələbatın yüksək olduğunu göstərə və qiymətləri artıra bilər. Ehtiyatlar artırsa, bazarda bolluq siqnalı yaranır və qiymətlər aşağı düşə bilər.
Geosiyasi hadisələr bazarı necə dəyişir?
Yaxın Şərq, Qara dəniz hövzəsi və digər strateji regionlarda baş verən hərbi və siyasi hadisələr neft qiymətlərinə birbaşa təsir edir. İxrac marşrutlarında yaranan risklər və ya iri istehsalçı ölkələrdə hasilatın dayanması bazarda təklifin azalacağı ilə bağlı narahatlıq yaradır. Bu isə qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Neft bahalaşanda nə baş verir?
Neftin qiymətinin artması aşağıdakı sahələrə təsir göstərir:
Yanacağın maya dəyəri yüksələ bilər;
Daşınma xərcləri artır;
Aviaşirkətlərin və logistika şirkətlərinin xərcləri yüksəlir;
Bir sıra məhsulların qiymətində artım müşahidə oluna bilər;
İnflyasiya təzyiqi güclənə bilər.
Azərbaycan neft ixrac edən ölkə olduğu üçün dünya bazarında qiymətlərin yüksəlməsi dövlət büdcəsinin gəlirlərinə müsbət təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, hökumət iqtisadi siyasətdə neft gəlirlərindən asılılığın azaldılması və qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində tədbirləri davam etdirir. İqtisadçılar hesab edirlər ki, uzunmüddətli iqtisadi sabitlik üçün əsas məsələ yalnız yüksək neft qiymətləri deyil, gəlirlərin səmərəli idarə olunması və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsidir.
Yaxın aylarda bazarda nə gözlənilir?
Beynəlxalq analitik mərkəzlərin proqnozlarına görə, neft bazarında qiymətlərin istiqaməti əsasən qlobal iqtisadi artımın tempindən, OPEC+ ölkələrinin hasilat siyasətindən və geosiyasi vəziyyətdən asılı olacaq.
Ekspertlər hesab edirlər ki, bazarda dəyişkənliyin yüksək qalacağı gözlənilir. Bu səbəbdən həm investorlar, həm də enerji bazarı iştirakçıları iqtisadi göstəriciləri və istehsal qərarlarını diqqətlə izləməyə davam edirlər.
Samir Abdulla
