Xaricə səyahət edənlərin diqqətini çəkən ilk fərqlərdən biri yol hərəkətidir. Azərbaycanda avtomobillər yolun sağ tərəfi ilə hərəkət etdiyi halda, Böyük Britaniya, Yaponiya və Avstraliya kimi ölkələrdə nəqliyyat vasitələri yolun sol tərəfi ilə idarə olunur.
Bəs bu fərqin səbəbi nədir? Niyə bütün dünya eyni qaydanı tətbiq etmir?
Hər şey əsrlər əvvəl başlayıb
Tarixçilərin fikrincə, yol hərəkəti qaydalarının əsası avtomobillərdən çox əvvəl – atlılar dövründə qoyulub. İnsanların əksəriyyəti sağ əlli olduğu üçün qılıncı sağ əllə istifadə edirdi. Atlılar qarşıdan gələn təhlükəyə daha rahat reaksiya vermək üçün yolun sol tərəfi ilə hərəkət etməyə üstünlük verirdilər. Beləliklə, sağ əlləri sərbəst qalırdı.
Bu səbəbdən uzun müddət Avropanın bir çox bölgəsində sol hərəkət adi hal hesab olunurdu.
Sağ hərəkət necə yayıldı?
18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrin əvvəllərində iri yük arabaları və faytonlar geniş istifadə olunmağa başladı. Arabanı idarə edən şəxslər çox vaxt sol tərəfdə oturur, sağ əlləri ilə qamçını idarə edirdilər. Yolun sağ tərəfində hərəkət etmək onlara qarşıdan gələn nəqliyyatı daha rahat görməyə imkan verirdi. Daha sonra bu qayda bir sıra Avropa ölkələrində rəsmi şəkildə qəbul edildi və avtomobillərin meydana çıxması ilə geniş yayıldı.
Napoleonun təsiri
Tarixçilər hesab edirlər ki, Fransada sağ hərəkətin yayılmasında Napoleon Bonapartın da mühüm rolu olub. Onun hakimiyyəti dövründə Fransanın nəzarətinə keçən bir çox Avropa ölkəsində sağ tərəfli yol hərəkəti tətbiq edildi. Sonradan bu ölkələrdə qayda dəyişmədən qaldı.
Böyük Britaniya niyə sol hərəkəti saxladı?
Böyük Britaniya isə qədim ənənəsini qoruyaraq sol tərəfli hərəkət sistemini dəyişmədi. Britaniya imperiyasının geniş ərazilərə sahib olması səbəbindən bu qayda sonradan Avstraliya, Yeni Zelandiya, Hindistan və bir sıra digər ölkələrdə də tətbiq olundu. Yaponiya da tarixən dəmir yolu sisteminin Britaniya mühəndislərinin iştirakı ilə qurulması və öz yol nəqliyyatı siyasəti nəticəsində sol hərəkət modelini seçdi.
Hazırda dünyada vəziyyət necədir?
Müasir statistikaya görə dünya ölkələrinin təxminən üçdə ikisində avtomobillər yolun sağ tərəfi ilə hərəkət edir. Təxminən üçdə birində isə sol tərəfli hərəkət sistemi tətbiq olunur. Bu o deməkdir ki, sağ tərəfli hərəkət daha geniş yayılsa da, sol hərəkət də milyonlarla insanın gündəlik istifadə etdiyi standartdır.
Bir ölkə hərəkət istiqamətini dəyişə bilərmi?
Bəli. Tarixdə belə nümunələr var. Məsələn, İsveç 1967-ci il sentyabrın 3-də ölkə üzrə böyük hazırlıq kampaniyasından sonra sol hərəkətdən sağ hərəkətə keçdi. Bu hadisə tarixə “H Günü” (Dagen H) kimi düşüb. Keçid üçün yol nişanları dəyişdirildi, sürücülər əvvəlcədən məlumatlandırıldı və müəyyən saat ərzində bütün ölkədə nəqliyyat dayandırılaraq yeni sistemə keçildi.
Azərbaycanda niyə sağ hərəkət tətbiq olunur?
Azərbaycanda avtomobillər yolun sağ tərəfi ilə hərəkət edir. Bu sistem ölkənin yol infrastrukturu, nəqliyyat standartları və beynəlxalq təcrübəyə uyğun şəkildə uzun illərdir tətbiq olunur. Ölkəyə idxal edilən avtomobillərin böyük əksəriyyəti də sağ hərəkət sisteminə uyğun istehsal edilir.
Qeyd edək ki, dünyada istehsal olunan avtomobillərin sükanı da ölkələrin yol hərəkəti qaydalarına uyğun hazırlanır. Sağ tərəfli hərəkət olan ölkələrdə sükan adətən solda, sol tərəfli hərəkət olan ölkələrdə isə sağda yerləşir. Bu səbəbdən bir ölkədən digərinə avtomobil idxal edilərkən onun hansı yol hərəkəti sistemi üçün istehsal olunduğu mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Dünyada yol hərəkətinin sağ və ya sol tərəfdən təşkili təsadüfi qərar deyil. Bu fərq əsrlər boyu formalaşmış tarixi ənənələr, hərbi strategiyalar, nəqliyyat vasitələrinin inkişafı və dövlət siyasətinin nəticəsidir. Bu gün ölkələrin əksəriyyəti sağ tərəfli hərəkətdən istifadə etsə də, Böyük Britaniya, Yaponiya, Avstraliya və digər ölkələr öz tarixi sistemlərini qorumaqda davam edirlər.
Samir Abdulla
