Qlobal enerji bazarlarında neftin qiymətinin yenidən yüksəlişə keçməsi Azərbaycanda da sürücülərin diqqət mərkəzindədir. Dünya birjalarında “Azeri Light” və “Brent” markalı neftin bahalaşması fonunda ən çox verilən suallardan biri budur: bu artım ölkədə benzin və dizelin qiymətinə təsir edəcəkmi?
İlk baxışdan neftin bahalaşması yanacağın da avtomatik bahalaşacağı təəssüratı yaratsa da, Azərbaycanda qiymətlərin formalaşma mexanizmi fərqlidir. Xüsusilə Aİ-92 markalı benzin və dizel yanacağı dövlət tərəfindən tənzimləndiyi üçün dünya bazarındakı dəyişikliklər yerli bazara birbaşa təsir göstərmir. Bununla belə, bəzi yanacaq növlərində qiymət artımı ehtimalı istisna edilmir.
Neftin qiyməti yüksəlir
Bu gün dünya bazarında Azərbaycanın “Azeri Light” markalı xam neftinin bir bareli 2,29 faiz bahalaşaraq 88,82 ABŞ dollarına yüksəlib. Eyni zamanda, “Brent” markalı neft fyuçersləri də artaraq 85,16 dollar həddini keçib.
Mövcud qiymətlər dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan 65 dollarlıq baza qiymətindən xeyli yüksəkdir. Bu isə Azərbaycanın neft gəlirlərinin artması və büdcəyə əlavə vəsait daxil olması baxımından müsbət göstərici hesab edilir.
Aİ-92 və dizelin qiyməti niyə dəyişmir?
Azərbaycanda ən çox istifadə olunan Aİ-92 markalı benzin və dizel yanacağının qiyməti bazar prinsipləri ilə deyil, dövlət tərəfindən tənzimlənir. Qiymətlər Tarif (Qiymət) Şurasının qərarı ilə müəyyən edilir.
Bundan əlavə, bu yanacaq növlərinin əsas hissəsi Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodunda yerli xammaldan istehsal olunur. Daxili tələbat əsasən yerli istehsal hesabına ödənildiyi üçün beynəlxalq birjalardakı qiymət dəyişiklikləri pərakəndə satış qiymətlərinə dərhal təsir göstərmir.
Hazırda ölkədə qiymətlər sabit olaraq qalır:
Aİ-92 benzini – 1,15 manat/litr
Dizel yanacağı – 1,10 manat/litr
Sonuncu qiymət dəyişikliyi də dünya bazarındakı vəziyyətlə deyil, Vergi Məcəlləsində yol vergisi mexanizminin dəyişdirilməsi ilə bağlı olmuşdu.
Premium və Super benzin bahalaşa bilər
Vəziyyət Aİ-95 (Premium) və Aİ-98 (Super) markalı benzinlər üçün fərqlidir.
Bu yanacaq növlərinin qiyməti dövlət tərəfindən tənzimlənmir və bazar prinsipləri ilə formalaşır. Azərbaycan həmin məhsulları əsasən xaricdən idxal etdiyindən dünya bazarında neftin bahalaşması onların alış qiymətinə də təsir edir.
Neftin qiyməti yüksək səviyyədə qalarsa, xarici neft emalı zavodlarının məhsulları və logistika xərcləri də artacaq. Bu isə nəticədə Azərbaycanda Premium və Super markalı benzinin qiymətinin yüksəlməsi ilə nəticələnə bilər.
Hazırda bu yanacaq növlərinin pərakəndə satış qiymətləri belədir:
Aİ-95 (Premium) – 1,60 manat/litr
Aİ-98 (Super) – 2,30 manat/litr
Qiymətlər nə vaxt arta bilər?
İqtisadi ekspertlərin fikrincə, yaxın perspektivdə Aİ-92 və dizel yanacağının qiymətində dəyişiklik gözlənilmir. Hökumət sosial sabitliyi qorumaq və inflyasiya risklərini minimuma endirmək məqsədilə bu məhsulların qiymətlərini sabit saxlamaq imkanlarına malikdir.
Bununla yanaşı, gələcəkdə qiymətlərə təsir edə biləcək əsas amillər dünya bazarında neftin qiymətindən daha çox daxili iqtisadi faktorlar olacaq. Bunlara neft emalı zavodlarının modernləşdirilməsi, logistika xərcləri, aksiz və vergi siyasətində mümkün dəyişikliklər daxildir.
Eyni zamanda, Nazirlər Kabinetinin SOCAR-a müəyyən həcmdə yanacağın rüsumsuz idxalına imkan verən qərarları da daxili bazarda qıtlığın və kəskin qiymət artımlarının qarşısını almağa yönəlib.
Hazırda dünya bazarında neftin 88 dolları keçməsi Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün əlavə gəlirlər vəd etsə də, bu, ölkədə Aİ-92 benzini və dizel yanacağının qiymətinin dərhal bahalaşacağı anlamına gəlmir. Dövlət tənzimlənməsi və yerli istehsal bu yanacaq növlərinin qiymətini sabit saxlayan əsas amillərdir.
Bunun əksinə olaraq, idxaldan asılı olan Aİ-95 (Premium) və Aİ-98 (Super) markalı benzinlər dünya bazarındakı bahalaşmadan daha çox təsirlənir. Əgər neftin qiymətində yüksəliş davam edərsə, yaxın aylarda məhz bu yanacaq növlərinin qiymət etiketlərində artım müşahidə oluna bilər.
Samir Abdulla
