Son aylarda qlobal geosiyasi gərginliklər, Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr və dünya bazarında neft qiymətlərinin dəyişməsi Azərbaycanda da dolların məzənnəsi ilə bağlı sualları artırıb. Vətəndaşları maraqlandıran əsas məsələ isə budur: yaxın dövrdə dollar bahalaşa bilərmi?
Hazırkı rəsmi proqnozlar belə bir ssenarinin gözlənilmədiyini göstərir.
Rəsmi proqnozlar nə deyir?
Həm Azərbaycan hökumətinin, həm də beynəlxalq reytinq agentliklərinin 2026–2029-cu illəri əhatə edən proqnozlarında ABŞ dollarının rəsmi məzənnəsi 1 ABŞ dolları = 1,70 manat səviyyəsində götürülüb.
Azərbaycan Mərkəzi Bankı manatın sabitliyini inflyasiyanın idarə olunmasında əsas alətlərdən biri hesab edir. Qurum bildirir ki, hazırda valyuta bazarında təklif tələbi üstələyir və bu da məzənnənin sabit qalmasına imkan yaradır.
Maliyyə və İqtisadiyyat nazirliklərinin hazırladığı ortamüddətli makroiqtisadi proqnozlarda da növbəti illər üçün rəsmi məzənnədə dəyişiklik nəzərdə tutulmur.
Beynəlxalq S&P Global Ratings agentliyi də Azərbaycanın yüksək valyuta ehtiyatlarını və güclü fiskal imkanlarını nəzərə alaraq yaxın perspektivdə manatın sabit qalacağını bildirir.
Dolların bahalaşmasına hansı amillər səbəb ola bilər?
Rəsmi proqnozlarda devalvasiya nəzərdə tutulmasa da, iqtisadçılar orta və uzunmüddətli dövrdə müəyyən risklərin yarana biləcəyini istisna etmirlər.
Bunlardan biri neft qiymətlərinin uzun müddət kəskin ucuzlaşmasıdır. Azərbaycanın dövlət büdcəsində neftin bir bareli 65 dollar səviyyəsində hesablanıb. Qiymətlər uzun müddət bundan aşağı qalsa, ölkəyə daxil olan valyuta gəlirləri azala bilər.
Digər risk qlobal geosiyasi gərginliklərdir. Böyük münaqişələr və tədarük zəncirində yaranan problemlər investorları daha təhlükəsiz hesab etdikləri dollara yönəldə bilər.
Bundan əlavə, qeyri-neft ixracının zəif inkişafı və neft-qaz hasilatının təbii azalması uzunmüddətli perspektivdə manat üçün əlavə risk yarada bilər.
Bununla yanaşı, hazırkı şəraitdə Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarının artması və xarici ticarətdə müsbət saldo yaxın aylarda rəsmi məzənnədə kəskin dəyişiklik ehtimalını aşağı saxlayır.
Yaxın Şərqdəki böhran manat üçün nə deməkdir?
Son dövrlərdə Yaxın Şərqdə hərbi gərginliyin artması dünya bazarında neftin qiymətini yüksəldib. İlk baxışdan bu proses dolların bahalaşması kimi qiymətləndirilsə də, Azərbaycan üçün vəziyyət fərqlidir. Azərbaycan neft ixrac edən ölkə olduğundan bahalaşan neft ölkəyə daxil olan valyuta gəlirlərini artırır.
Bu isə Dövlət Neft Fondunun gəlirlərini yüksəldir. Həmçinin ölkədə dollar təklifini artırır, Mərkəzi Bankın məzənnəni sabit saxlamasını asanlaşdırır, valyuta ehtiyatlarının daha da böyüməsinə şərait yaradır. Bu səbəbdən neft qiymətlərinin yüksək qalması manat üçün əlavə dəstək amili hesab olunur.
Bəs dünyada dollar niyə güclənə bilər?
Qlobal bazarlarda vəziyyət fərqlidir.
Müharibə və geosiyasi risklər zamanı investorlar ənənəvi olaraq aktivlərini dollara yönəldirlər. Bahalaşan neft həm də inflyasiya riskini artırdığı üçün ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcələrini yüksək səviyyədə saxlaması ehtimalını gücləndirir. Bu isə dolların avro, funt sterlinq və digər əsas valyutalar qarşısında möhkəmlənməsinə səbəb ola bilər.
Bununla yanaşı, ABŞ-ın dünyanın ən böyük neft istehsalçılarından biri olması yüksək enerji qiymətlərinin Amerika iqtisadiyyatına da müsbət təsir göstərməsi deməkdir.
Hazırda mövcud rəsmi proqnozlar Azərbaycanda dolların rəsmi məzənnəsinin bahalaşacağını göstərmir. Əksinə, həm hökumətin, həm də beynəlxalq reytinq agentliklərinin qiymətləndirmələrinə görə, yaxın illərdə 1 ABŞ dollarının 1,70 manat səviyyəsində saxlanılması baza ssenarisi olaraq qalır.
İqtisadçılar isə qeyd edirlər ki, valyuta bazarında vəziyyət qlobal iqtisadi proseslərdən tamamilə təcrid olunmayıb. Neft qiymətlərində uzunmüddətli eniş, geosiyasi risklərin artması və ixrac gəlirlərinin azalması gələcəkdə əlavə təzyiq yarada biləcək amillər sırasında qiymətləndirilir.
Hazırkı şəraitdə isə yüksək neft qiymətləri və ölkənin artan valyuta ehtiyatları manatın sabitliyini dəstəkləyən əsas faktorlar olaraq qalır.
Samir Abdulla
