Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanda Azərbaycan Televiziyasına verdiyi son müsahibə Zəngəzur dəhlizinin və onunla bağlı TRIPP layihəsinin hansı mərhələdə olduğu barədə yeni və konkret mesajlar verdi.
Ən vacib məqam budur: Bakı artıq məsələyə yalnız gələcəkdə reallaşacaq siyasi ideya kimi yox, tikinti və infrastruktur mərhələsinə keçmiş layihə kimi yanaşır. Prezidentin sözlərinə görə, TRIPP-in icrasına artıq başlanılıb.
Zəngəzur dəhlizi nə vaxt başlayır?
Əslində burada iki ayrı proses var: Azərbaycan ərazisində görülən işlər və Ermənistan ərazisindən keçəcək hissənin tikintisi. İlham Əliyevin açıqlamasına görə, Azərbaycan Zəngəzur istiqamətində dəmir yolu və avtomobil yolu üzrə işlərə 2020-ci ildən sonra başlayıb. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun tikintisi isə artıq son mərhələyə çatıb. Azərbaycan ərazisində dəmir yolunun Ermənistan sərhədinə 2027-ci ildə çatması planlaşdırılır.
Bu, “dəhliz nə vaxt başlayır?” sualına birbaşa cavab vermək üçün vacibdir: Azərbaycan tərəfi üzrə layihə artıq həyata keçirilir, Ermənistan ərazisindəki əsas bağlantının tikintisinin isə 2026-cı ildə başlaması nəzərdə tutulur.
Prezidentin açıqladığı məlumata əsasən, Ermənistan ərazisində 42 kilometrlik dəmir yolu hissəsinin tikintisinə 2026-cı ildə başlanması planlaşdırılır. Beləliklə, layihənin praktiki baxımdan ən kritik mərhələsi məhz bu il başlayır.
TRIPP nəyi dəyişdi?
Burada 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın mövqeyinə görə, 2020-ci il müharibəsindən sonra üçtərəfli razılaşmada nəzərdə tutulan nəqliyyat əlaqəsinin açılması məsələsində beş il ərzində real irəliləyiş olmayıb. Prezident İlham Əliyev də son müsahibəsində Ermənistanın kommunikasiyaların açılmasını gecikdirdiyini bildirib. ABŞ prosesə qoşulduqdan sonra isə layihəyə yeni impuls verildiyini və TRIPP-in icrasının artıq başladığını vurğulayıb.
TRIPP – Trump Route for International Peace and Prosperity – ABŞ və Ermənistan arasında ayrıca mexanizmlərlə həyata keçirilən regional bağlantı layihəsidir. 2026-cı ilin yanvarında ABŞ və Ermənistan TRIPP-in icrası üçün çərçivəni açıqlamışdı. May ayında isə tərəflər strateji əməkdaşlıq haqqında çərçivə sazişini imzalayıblar. Ermənistan hökuməti iyul ayında həmin sazişin ratifikasiyası prosesini başladıb. Bu səbəbdən TRIPP artıq sadəcə siyasi niyyət sənədi deyil. İnfrastrukturun yaradılması, hüquqi mexanizmlərin formalaşdırılması və investisiya məsələləri üzrə mərhələli proses gedir.
Azərbaycan dəmir yolu sərhədə nə vaxt çatacaq?
Prezident İlham Əliyevin son açıqlamasında ən konkret tarixlərdən biri də budur:
2026 – Ermənistan ərazisində 42 kilometrlik hissənin tikintisinin başlanması;
2027 – Azərbaycanın dəmir yolunun Ermənistan sərhədinə çatması.
Bu iki tarix bir-birindən ayrı görünməsinə baxmayaraq, əslində eyni layihənin müxtəlif hissələridir.
Azərbaycanın Horadiz–Ağbənd istiqamətində apardığı işlər nəticəsində ölkə daxilində dəhlizin infrastrukturu formalaşır. Ermənistan tərəfdə isə əsas məsələ Mehri istiqamətində dəmir yolu və digər bağlantıların qurulmasıdır. TRIPP çərçivəsində Ermənistan ərazisindən multimodal nəqliyyat bağlantısının yaradılması nəzərdə tutulur.
Dəhliz yalnız dəmir yolu və avtomobil yolu olmayacaq
Prezidentin son müsahibəsinin ən diqqətçəkən məqamlarından biri də layihənin miqyasının genişləndirilməsidir.
İlham Əliyev bildirib ki, Zəngəzur dəhlizindən gələcəkdə təkcə avtomobil yolu və dəmir yolu deyil, həmçinin elektrik xətləri, fiber-optik kabellər, gələcəkdə zərurət yaranarsa neft və qaz kəmərləri keçə bilər. Bu yanaşma Zəngəzur dəhlizinin yalnız logistika layihəsi kimi deyil, çoxfunksiyalı regional bağlantı infrastrukturu kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir.
Enerji xətti məsələsi xüsusilə diqqət çəkir
Prezident həmçinin Azərbaycan ərazisindən Ermənistan üzərindən Naxçıvana elektrik xəttinin çəkilməsi üçün layihənin hazır olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, Cəbrayılda yüksək həcmdə elektrik enerjisinin ötürülməsi üçün transformator yarımstansiyası artıq inşa edilib. Ermənistan ərazisində elektrik dirəklərinin yerləşəcəyi yerlər də Azərbaycan mütəxəssisləri tərəfindən müəyyənləşdirilib. Bu xəttin Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə və daha sonra Avropaya enerji bağlantısının bir hissəsinə çevrilməsi nəzərdə tutulur.
Bu məqam Zəngəzur layihəsinin iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır. Çünki söhbət artıq yalnız Bakı–Naxçıvan nəqliyyat bağlantısından getmir. Gələcəkdə Azərbaycan, Naxçıvan, Türkiyə və Avropa arasında enerji, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantıların bir sistemdə birləşdirilməsi mümkün ola bilər.
TRIPP və Zəngəzur dəhlizi eyni şeydirmi?
Burada terminoloji fərqə diqqət etmək lazımdır. Azərbaycan Zəngəzur dəhlizini uzun müddətdir ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək nəqliyyat bağlantısı kimi təqdim edir. TRIPP isə ABŞ-ın iştirakı ilə Ermənistan ərazisindən regional bağlantının yaradılması üçün formalaşan yeni mexanizmdir. Yəni siyasi və hüquqi baxımdan onları tamamilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Lakin marşrutların və regional bağlantıların kəsişən hissələri var. Elə buna görə də Prezident son müsahibəsində TRIPP-in həyata keçirilməsini Zəngəzur bağlantısının reallaşması baxımından yeni mərhələ kimi təqdim edir.
Əsas məsələ: bundan sonra nə olacaq?
Hazırkı mənzərədə üç tarix xüsusilə önə çıxır:
2026 – Ermənistan ərazisində 42 kilometrlik dəmir yolu hissəsinin tikintisinin başlanması planlaşdırılır.
2027 – Azərbaycan dəmir yolunun Ermənistan sərhədinə çatması gözlənilir.
Sonrakı mərhələ – nəqliyyat bağlantısının elektrik, fiber-optik və digər infrastrukturla genişləndirilməsi.
Azərbaycanın rəsmi strategiyasında dəhlizdən ildə ən azı 15 milyon ton yük daşınması hədəfi də səsləndirilib. Naxçıvanda mövcud 194 kilometrlik dəmir yolunun yenilənməsi nəticəsində onun illik yükdaşıma imkanının təxminən 1,5 milyon tondan ən azı 15 milyon tona çatdırılması planlaşdırılır.
Zəngəzur dəhlizi artıq “nə vaxtsa çəkiləcək” layihə deyil
İlham Əliyevin Naxçıvan müsahibəsinin əsas mesajını belə ümumiləşdirmək olar: Zəngəzur bağlantısı artıq yalnız siyasi danışıqlar masasında olan layihə deyil.
Azərbaycan öz ərazisində infrastrukturu tikir, Ermənistan hissəsinin tikintisi üçün 2026-cı il hədəfi açıqlanıb, Azərbaycanın dəmir yolunun sərhədə 2027-ci ildə çatması planlaşdırılır və TRIPP mexanizmi ABŞ-ın iştirakı ilə praktiki mərhələyə keçir.
Ən mühüm dəyişiklik isə layihənin miqyasındadır. Əgər əvvəl Zəngəzur dəhlizi əsasən dəmir yolu və avtomobil yolu kimi təqdim edilirdisə, indi onun ətrafında enerji və rəqəmsal infrastrukturu da birləşdirən daha geniş regional sistem formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Bu isə Naxçıvanın sadəcə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə bağlantısını deyil, onun Şərq–Qərb və Şimal–Cənub marşrutlarında regional logistika və enerji qovşağına çevrilməsi perspektivini gündəmə gətirir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
