Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması təkcə ekoloji problem deyil. Dənizin daha da dayazlaşması Azərbaycanın iştirak etdiyi Orta Dəhlizin fəaliyyəti, Bakı Limanı, gəmiçilik və Mərkəzi Asiya ilə yük daşımalarına birbaşa təsir göstərə bilər.
Məlumata görə, Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi limanların akvatoriyasında və bəzi gəmiçilik marşrutlarında dərinliyin azalmasına səbəb olur.
Bu isə gəmilərin əvvəlki həcmdə yüklə hərəkət etməsini çətinləşdirə bilər.
Gəmilər daha az yük daşıya bilər
Xəzərdə suyun səviyyəsi aşağı düşdükcə bərə və quru yük gəmilərinin suya oturumu ilə bağlı məhdudiyyətlər yarana bilər. Gəmi tam yüklənə bilmədikdə eyni həcmdə yükün daşınması üçün daha çox reys tələb olunur.
Nəticədə:
- daşınma xərcləri arta bilər;
- yüklərin çatdırılma müddəti uzana bilər;
- donanmaya düşən yük arta bilər;
- limanlarda əlavə texniki işlərə ehtiyac yarana bilər.
Xüsusilə yanaşma kanallarının və liman akvatoriyalarının mütəmadi dərinləşdirilməsi zərurəti yarana bilər.
Orta Dəhlizin üstünlüyü risk altında
Problem Azərbaycanın nəqliyyat strategiyası baxımından daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki Orta Dəhlizin əsas üstünlüklərindən biri Asiya ilə Avropa arasında daşınma müddətinin qısalmasıdır.
Hazırda bəzi istiqamətlərdə, o cümlədən Sian–Ələt marşrutunda yükdaşıma müddətinin təxminən 11–13 günə qədər azaldığı bildirilir. Əvvəllər bu müddət 28–32 gün təşkil edirdi.
Belə şəraitdə Xəzərin dayazlaşması nəticəsində yaranacaq əlavə gecikmələr Orta Dəhlizin sürət və qiymət baxımından əldə etdiyi üstünlüyü zəiflədə bilər.
Azərbaycan üçün məsələ niyə vacibdir?
Azərbaycan Orta Dəhlizin Xəzər üzərindən keçən əsas halqalarından biridir. Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Xəzər vasitəsilə Azərbaycana çatdırılması və daha sonra Bakıdan qərbə daşınması marşrutun əsas komponentlərindəndir.
Bu səbəbdən Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi təkcə ekoloji və hidroloji məsələ deyil, Azərbaycanın nəqliyyat-logistika imkanları və regional tranzit gəlirləri baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır.
Əgər dayazlaşma dərinləşərsə, liman və gəmiçilik infrastrukturu üçün əlavə investisiyalar tələb oluna bilər. Bu isə Orta Dəhlizin həm sürətinə, həm də daşınma xərclərinə təsir göstərə bilər.
Beləliklə, Orta Dəhlizin qarşısında yalnız geosiyasi və logistika problemləri deyil, Xəzərin dəyişən təbii şəraiti də yeni çağırış kimi ortaya çıxır.
