Soğan doğrayarkən gözlərin yaşarması demək olar ki, hər kəsə tanışdır. Bəs bizi ağladan nədir?
Səbəb soğanın özünü qoruma mexanizmidir. Soğan kəsilərkən hüceyrələri parçalanır və əvvəllər ayrı vəziyyətdə olan maddələr bir-biri ilə reaksiyaya girir.
Nəticədə gözləri qıcıqlandıran uçucu maddə yaranır. Onun elmi adı syn-propanethial-S-oxide kimi göstərilir.
ABŞ Konqres Kitabxanasının məlumatına görə, bu maddə gözə çatdıqda gözyaşı vəzilərini qıcıqlandırır və gözlər avtomatik olaraq yaşarmağa başlayır.
Proses bir neçə mərhələdən ibarətdir. Soğan kəsilərkən onun tərkibindəki maddələr və fermentlər bir-biri ilə təmas edir. Daha sonra gözləri qıcıqlandıran uçucu birləşmə əmələ gəlir və havaya yayılır.
Maraqlıdır ki, alimlər bu prosesdə xüsusi bir fermentin rolunu da müəyyən ediblər. 2002-ci ildə aparılan tədqiqatda lachrymatory-factor synthase adlı fermentin gözyaşardıcı maddənin əmələ gəlməsində əsas rol oynadığı göstərilib. Sonrakı struktur tədqiqatları da bu fermentin necə işlədiyini daha ətraflı araşdırıb.
Bəs gözlərin yaşarmasını azaltmaq mümkündürmü?
Ən sadə üsullardan biri soğanı iti bıçaqla doğramaqdır. Məqsəd toxumanı mümkün qədər az əzmək və qıcıqlandırıcı maddənin havaya yayılmasını azaltmaqdır.
Soğanı kəsərkən gözlərin qorunması üçün mətbəxdə xüsusi eynəkdən istifadə etmək də mümkündür. Mayo Clinic isə soğanı kəsərkən onun toxumasını mümkün qədər az zədələməyin qıcıqlandırıcı maddənin gözlərə çatmasını azaltmağa kömək edə biləcəyini qeyd edir.
Bu hadisənin ən maraqlı tərəfi isə budur: soğanın bizi ağlatması təsadüfi deyil. Bitki üçün bu, müdafiə mexanizmidir. Soğan toxuması zədələnəndə yaranan kimyəvi maddələr bitkini potensial zərərvericilərdən qorumağa kömək edir.
Yəni mətbəxdə göz yaşımıza səbəb olan proses əslində milyonlarla il ərzində formalaşmış təbii “kimyəvi müdafiə sistemi”nin nəticəsidir.
