Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək yeni nəqliyyat bağlantısı təkcə iki Azərbaycan ərazisi arasında yolun açılması demək deyil.
Layihənin reallaşması Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsində yeni marşrutun formalaşmasına, Azərbaycanın isə Şərq-Qərb ticarətində rolunun genişlənməsinə səbəb ola bilər.
Sentyabrın 24-də Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində ABŞ hökumətinin təşkil etdiyi “Sülh vasitəsilə rifah: Trans-Xəzər Ticarət Marşrutuna və TRIPP-ə investisiya” tədbirində TRIPP layihəsinin regional bağlantı və iqtisadi inkişaf baxımından əhəmiyyətindən danışıb.
Nazirin sözlərinə görə, layihə Azərbaycanla Naxçıvan arasında maneəsiz multimodal bağlantı yaradacaq. O, eyni zamanda TRIPP-in regional əlaqələri, enerji bağlantısını və iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirə biləcəyini bildirib.
TRIPP hansı yolu açır?
TRIPP – “Trump Route for International Peace and Prosperity” – Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının yaradılmasını nəzərdə tutur.
Ermənistan və ABŞ arasında hazırlanmış sənədlərə görə, layihənin məqsədlərindən biri Ermənistan ərazisində maneəsiz multimodal tranzit bağlantısının yaradılması, Azərbaycan ilə Naxçıvanın birləşdirilməsi və bu xəttin Trans-Xəzər Ticarət Marşrutunun mühüm hissəsinə çevrilməsidir.
Burada əsas məsələ yolun yalnız avtomobil və ya dəmir yolu kimi nəzərdə tutulmamasıdır. “Multimodal” bağlantı müxtəlif nəqliyyat imkanlarının – avtomobil, dəmir yolu və digər logistika elementlərinin – vahid marşrutda birləşdirilməsini nəzərdə tutur.
Azərbaycan üçün ilk dəyişiklik – Naxçıvana birbaşa quru bağlantı
Bu layihənin Azərbaycanın özü üçün ən mühüm nəticəsi əsas ərazi ilə Naxçıvan arasında yeni quru bağlantısının yaranması olacaq.
Hazırda Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa quru nəqliyyat əlaqəsi Ermənistan ərazisindən keçmir. TRIPP-in reallaşması isə Naxçıvanı Azərbaycanın və daha geniş regionun nəqliyyat şəbəkəsinə yeni formada qoşa bilər. Bu isə Naxçıvanın sadəcə Azərbaycanın digər hissəsi ilə əlaqəsini deyil, onun Türkiyə istiqamətində daha geniş nəqliyyat zəncirinə qoşulmasını da asanlaşdıra bilər.
Türkiyə istiqaməti güclənir
Marşrutun digər mühüm tərəfi Türkiyədir.
Naxçıvan Türkiyə ilə sərhədə malikdir. Buna görə Azərbaycan ərazisindən Naxçıvana, oradan isə Türkiyə istiqamətinə uzanan bağlantının formalaşması Orta Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə xəttində əlavə imkan yarada bilər.
Beləliklə, Mərkəzi Asiyadan gələn yükün Xəzəri keçərək Azərbaycana, daha sonra Naxçıvan üzərindən Türkiyəyə və Avropa istiqamətinə hərəkəti üçün alternativ bağlantı formalaşa bilər.
TRIPP-in Trans-Xəzər Ticarət Marşrutuna bağlanması ideyası da məhz burada əhəmiyyət qazanır. Ermənistan və ABŞ-ın TRIPP üzrə çərçivə sənədində layihənin Mərkəzi Asiya və Xəzər regionunu Avropa ilə əlaqələndirən yeni tranzit imkanları yaratması nəzərdə tutulur.
Qazaxıstan və Orta Asiya da xəritəyə daxil olur
TRIPP-i yalnız Azərbaycan–Ermənistan–Türkiyə xətti kimi qiymətləndirmək layihənin daha geniş iqtisadi tərəfini görməmək olardı.
Azərbaycanın mövqeyi Trans-Xəzər marşrutunun mühüm həlqələrindən biridir. Qazaxıstan və digər Mərkəzi Asiya ölkələrindən gələn yüklər Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, buradan isə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına çıxa bilir. Ceyhun Bayramov da çıxışında Azərbaycanın Qazaxıstan, Türkiyə və Gürcüstanla nəqliyyat və logistika üzrə koordinasiyasını xüsusi vurğulayıb. Azərbaycanın Bakı Limanı və Ələt Azad İqtisadi Zonasına əsaslanan logistika mərkəzi yaratmaq istiqamətində investisiyaları da bu strategiyanın bir hissəsi kimi təqdim olunur.
Yəni TRIPP ayrıca bir yol deyil, mövcud Trans-Xəzər bağlantısına əlavə halqa kimi işləyə bilər.
Avropaya çıxış necə dəyişə bilər?
Əgər bütün bu bağlantılar səmərəli işləsə, Azərbaycan üçün əsas üstünlüklərdən biri Avropa istiqamətində alternativ və daha inteqrasiya olunmuş logistika zəncirinin yaranması ola bilər.
Sadə şəkildə marşrutu belə təsəvvür etmək mümkündür: Mərkəzi Asiya – Xəzər dənizi – Azərbaycan – Naxçıvan – Türkiyə – Avropa
Digər istiqamətdə isə Azərbaycan üzərindən Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxan Trans-Xəzər xətti mövcuddur.
Bu səbəbdən TRIPP-in əhəmiyyəti yalnız Naxçıvan məsələsi ilə məhdudlaşmır. Layihə reallaşarsa, Azərbaycanın tranzit, logistika, anbar, gömrük, yükdaşıma və xidmət sektorlarında əlavə imkanların yaranmasına şərait yarada bilər.
Enerji xəritəsində də dəyişiklik mümkündür
TRIPP-in yalnız yük daşınması layihəsi kimi təqdim edilməməsi də diqqət çəkir. Ceyhun Bayramov layihənin regional enerji bağlantısı və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi baxımından potensialını da qeyd edib. Bu isə gələcəkdə nəqliyyat infrastrukturu ilə enerji və digər kommunikasiya xətlərinin bir-birini tamamlaması imkanını gündəmə gətirir.
Amma yolun açılması hələ avtomatik iqtisadi nəticə demək deyil
Burada mühüm məqam var: TRIPP-in layihə kimi mövcud olması ilə onun tam gücü ilə işləməsi eyni şey deyil.
Bunun üçün infrastrukturun tikilməsi, hüquqi mexanizmlərin tamamlanması, gömrük və sərhəd prosedurlarının səmərələşdirilməsi, dəmir yolu və avtomobil yollarının digər marşrutlarla əlaqələndirilməsi lazımdır.
Ermənistan–ABŞ çərçivə sənədi TRIPP üzrə infrastrukturun inkişafı üçün xüsusi mexanizmlər nəzərdə tutur. Azərbaycan tərəfi isə prosesin davam etdiyini bildirir. İyul ayında Ceyhun Bayramov TRIPP üzrə sənədlərin hazırlanması mərhələsində işlərin getdiyini açıqlamışdı. Deməli, qarşıdakı əsas məsələ xəritədə xətt çəkməkdən daha çox bu xəttin real işlək nəqliyyat dəhlizinə çevrilməsidir.
Azərbaycanın qazancı nə ola bilər?
TRIPP reallaşarsa, Azərbaycan üçün əsas mümkün nəticələr bunlar ola bilər:
-Naxçıvanla birbaşa quru bağlantının yaranması;
-Türkiyə istiqamətində əlavə nəqliyyat imkanının formalaşması;
-Trans-Xəzər marşrutunun yeni bağlantı ilə genişlənməsi;
-Mərkəzi Asiya yüklərinin Azərbaycan üzərindən daşınması üçün əlavə imkan;
-logistika və tranzit xidmətlərinin genişlənməsi;
-Bakı Limanı və Ələt Azad İqtisadi Zonasının rolunun artması;
-regional enerji və kommunikasiya bağlantılarının şaxələndirilməsi.
Beləliklə, TRIPP-in Azərbaycan üçün əhəmiyyəti təkcə Naxçıvana yol açılması deyil. Layihə reallaşarsa, Azərbaycan Xəzərdən Türkiyəyə və Avropaya uzanan daha geniş nəqliyyat sistemində əlavə bağlantı qazana bilər. Bu baxımdan əsas sual artıq marşrutun xəritədə haradan keçməsi deyil, onun nə vaxt və hansı həcmdə real yük axınına çevriləcəyidir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
