ABŞ Prezidenti Donald Trampın Rusiya Prezidenti Vladimir Putini dekabr ayında Mayamidə keçiriləcək G20 sammitinə dəvət etməsi Rusiya-Ukrayna müharibəsi ətrafında diplomatik gündəmi yenidən dəyişib. Dəvət sadəcə protokol xarakterli addım kimi görünmür. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio açıq şəkildə bildirib ki, Vaşinqton Putinin sammitdə digər dünya liderləri ilə də təmas qurmasını imkan kimi görür və onun dəvəti qəbul edəcəyinə ümid edir.
Burada əsas sual isə başqadır: Tramp Putini G20-yə sülh sazişinə aparan danışıqlar üçün dəvət edibmi və dekabr sammiti Rusiya-Ukrayna müharibəsinin taleyində dönüş nöqtəsinə çevrilə bilərmi?
Hazırda buna qəti “bəli” demək mümkün deyil. Lakin baş verənlər Vaşinqtonun Moskva ilə diplomatik kanalı bağlamaq deyil, əksinə, onu daha yüksək siyasi səviyyəyə çıxarmaq istədiyini göstərir.
Dəvətin arxasında nə dayanır?
Rubionun açıqlamasında diqqət çəkən bir detal var. O, Putinin G20-də təkcə Trampla deyil, digər dünya liderləri ilə də görüşmək imkanından danışıb. Eyni zamanda Rubio bildirib ki, Tramp Putinlə görüşməyə açıqdır, amma belə görüşün arxasında konkret məqsəd və nəticə olmalıdır.
Bu ifadə əslində Vaşinqtonun yanaşmasını kifayət qədər aydın göstərir: görüş görüş xatirinə keçirilməməlidir, əvvəlcədən diplomatik iş görülməli və liderlərin görüşünə konkret nəticə çıxarmaq imkanı verilməlidir.
Bu baxımdan G20-də mümkün Tramp-Putin görüşünü birbaşa sülh sazişi kimi deyil, daha əvvəl aparılacaq danışıqların siyasi yekunlaşdırılması üçün platforma kimi nəzərdən keçirmək daha məntiqlidir.
G20 sülh masasına çevrilə bilərmi?
G20 əslində Rusiya-Ukrayna müharibəsi üzrə sülh konfransı deyil. Bu, dünyanın aparıcı iqtisadiyyatlarını bir araya gətirən forumdur.
Amma diplomatiyada platformanın formal adı həmişə əsas məsələ deyil. Əsas məsələ həmin platformada kimlərin bir araya gəlməsidir.
G20-də ABŞ, Rusiya, Çin, Hindistan, Türkiyə, Avropa İttifaqının aparıcı ölkələri və digər böyük iqtisadi güclər təmsil olunur. Əgər Putin sammitə gəlsə, onun Tramp, Avropa liderləri və digər dövlət başçıları ilə birbaşa təmas imkanları yaranacaq.
Üstəlik, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də Putin sammitə gələcəyi halda onunla görüşməyə hazır olduğunu bildirib. Zelenski daha əvvəl G20 çərçivəsində görüşün keçirilməsini və qərarlar qəbul edilməsini mümkün variant kimi təqdim edib.
Bu baş verərsə, G20-nin formal gündəliyindən kənarda Tramp-Putin-Zelenski xəttində üçtərəfli diplomatik təmas üçün imkan yarana bilər.
Lakin bu hələlik yalnız siyasi imkan olaraq qalır.
Əsas məsələ: Putin nə istəyir?
Burada Moskvanın mövqeyi həlledici olacaq.
Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov Putinin G20-də iştirakına dair hələ qərar verilmədiyini bildirib. Moskva ABŞ-ın dəvətini qiymətləndirir, lakin mümkün görüşün gündəliyini müzakirə etməyin hələ tez olduğunu deyir.
Digər tərəfdən, Rusiya prezidenti sentyabrın əvvəlində sülh razılaşmasının mümkünlüyü barədə nikbin fikirlər səsləndirmişdi. Eyni zamanda ABŞ nümayəndələrinin həm Moskva, həm də Kiyevlə danışıqları davam etdirməsi yeni diplomatik dinamikanın yarandığını göstərir.
Deməli, diplomatik kanal mövcuddur. Amma kanalın mövcudluğu ilə razılaşmanın əldə edilməsi arasında böyük məsafə var.
Ən çətin məsələ ərazilər və təhlükəsizlik təminatlarıdır
Rusiya-Ukrayna danışıqlarında ən ağır məsələlərdən biri ərazi məsələsidir. Digər fundamental problem isə müharibədən sonra Ukraynanın təhlükəsizliyinin necə təmin olunacağıdır.
Bunlara əlavə olaraq sanksiyalar, dondurulmuş Rusiya aktivləri, hərbi qüvvələrin statusu, atəşkəsin monitorinqi və gələcəkdə mümkün yeni hərbi qarşıdurmanın qarşısının alınması kimi məsələlər gəlir.
Ona görə də Tramp və Putin arasında bir görüşün bütün bu problemləri avtomatik həll edəcəyini düşünmək düzgün olmaz.
Əslində Rubio da buna işarə edib: onun sözlərinə görə, liderlərin nəticə əldə edə biləcəyi görüş üçün əvvəlcədən böyük həcmdə iş görülməlidir.
Trampın məqsədi yalnız Ukrayna olmaya bilər
Burada başqa bir amil də nəzərə alınmalıdır.
Ukrayna müharibəsi artıq yalnız iki ölkə arasındakı münaqişə deyil. Müharibənin enerji bazarlarına, neft və qaz qiymətlərinə, Avropanın təhlükəsizliyinə və ABŞ-ın xarici siyasətinə təsiri var.
Tramp son günlər Rusiya və Ukraynadan enerji infrastrukturlarına qarşı hücumları məhdudlaşdırmağı tələb edib. Zelenski də Rusiyanın Ukrayna enerji sistemlərinə hücumları dayandırması halında qarşılıqlı enerji atəşkəsindən danışıb.
Bu, sülh sazişindən əvvəl məhdud atəşkəs və ya müəyyən sahələr üzrə razılaşmaların əldə olunmasının daha real diplomatik mərhələ ola biləcəyini göstərir.
G20-dən əvvəl nə baş verməlidir?
Əgər həqiqətən dekabrda G20-də ciddi siyasi nəticə əldə etmək planlaşdırılırsa, əsas proses əslində sammitdən əvvəl baş verməlidir.
Mənzərəni üç mərhələdə təsəvvür etmək olar:
Birinci mərhələ – texniki danışıqlar.
ABŞ, Rusiya və Ukrayna nümayəndələri konkret məsələlər üzrə mövqeləri yaxınlaşdırmağa çalışmalıdır.
İkinci mərhələ – məhdud razılaşmalar.
Enerji obyektlərinə hücumların dayandırılması, müəyyən humanitar məsələlər, əsirlərin mübadiləsi və digər konkret sahələr üzrə razılaşmalar əldə edilə bilər.
Üçüncü mərhələ – siyasi qərar.
Əgər tərəflər əsas məsələlər üzrə müəyyən ortaq məxrəcə gəlsələr, G20-də liderlər səviyyəsində daha böyük siyasi razılaşmanın elan edilməsi mümkün ola bilər.
Bu baxımdan G20 sülh prosesinin başlanğıcı yox, əvvəlki danışıqların nəticəsinin siyasi nümayiş etdirildiyi mərhələ ola bilər.
Bəs Putinin dəvət olunması özü nəyi göstərir?
Bizim politoloji qiymətləndirməmizə görə, burada ən mühüm indikator Putinin dəvət olunması yox, Vaşinqtonun Moskva ilə dialoqu yüksək səviyyədə davam etdirmək qərarıdır.
Bu, ABŞ-ın Rusiya ilə münasibətlərdə əvvəlki “izolyasiya” yanaşmasından müəyyən dərəcədə fərqli xətt götürdüyünü göstərir. Bunun sülh sazişinə gətirib-gətirməyəcəyi isə ayrıca məsələdir.
Avropada bu addıma münasibət də birmənalı deyil. Aİ-nin xarici siyasət üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallas Putinin dəvət olunmasının Rusiyanın beynəlxalq səviyyədə normallaşdırılması riski yaratdığını bildirib. Polşa Baş naziri Donald Tusk isə dəvətin ədalətli sülhə gətirəcəyi halda onu dəstəkləyə biləcəyini, lakin hazırkı mərhələdə bunun Moskvanı daha da sərtləşdirmək riski barədə narahat olduğunu söyləyib.
Almaniyanın xarici işlər naziri Yohann Vadeful isə daha fərqli yanaşma ortaya qoyaraq, Putinin G20-yə dəvətinin Moskvanın ciddi sülh danışıqlarına hazır olub-olmadığını yoxlamaq üçün imkan yarada biləcəyini deyib.
Bu fərqli reaksiyalar göstərir ki, G20 dəvəti özü artıq diplomatik prosesin mühüm siyasi elementinə çevrilib.
Əsas indikator sammit yox, sammitə qədərki proses olacaq
Dekabr ayına qədər Rusiya-Ukrayna müharibəsinin taleyində mühüm dəyişiklik baş verə bilər. Lakin bunun üçün Putinin Mayamiyə getməsi kifayət deyil.
Əsas sual bu olacaq: Putin Mayamiyə nə ilə gedəcək?
Əgər o, yalnız G20 iştirakçısı kimi gələcəksə, bu, əsasən diplomatik təmas hadisəsi olacaq.
Əgər Putinlə Tramp arasında əvvəlcədən hazırlanmış konkret gündəlik və sənəd olacaqsa, vəziyyət dəyişəcək.
Əgər bunun üzərinə Zelenski ilə birbaşa görüş və atəşkəs, təhlükəsizlik təminatları və digər məsələlər üzrə ilkin razılaşma əlavə olunarsa, onda G20 həqiqətən də Rusiya-Ukrayna sülh prosesində mühüm mərhələyə çevrilə bilər.
Ona görə Trampın Putini G20-yə dəvət etməsini “sülh sazişi gəlir” kimi yox, “ABŞ sülh üçün Moskva ilə yüksək səviyyəli siyasi kanalı açıq saxlayır” mesajı kimi oxumaq daha əsaslıdır.
Ən vacib məqam isə budur: sülhün taleyi dekabrda Mayamidə deyil, böyük ehtimalla həmin sammitə qədər Moskva, Kiyev və Vaşinqton arasında aparılacaq danışıqlarda müəyyənləşəcək.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
