Dünya bazarında neftin qiyməti yenidən 100 dollar həddindən yuxarı qalsa da, bazar iştirakçıları üçün vəziyyət dəyişkən olaraq qalır. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Rusiyaya qarşı bəzi sanksiya və tarifləri müvəqqəti yumşaltması oktyabrın 19-da neftin ucuzlaşmasına səbəb olub. Lakin ABŞ–İran qarşıdurması və Hörmüz boğazında yaranan problemlər qiymətlərin yenidən yüksəlməsi riskini saxlayır.
Reuters-in məlumatına görə, oktyabrın 19-da səhər saatlarında Brent markalı neftin fyuçersləri təxminən 107,92 dollara, ABŞ-ın WTI markalı nefti isə 100,58 dollara düşüb. Brent-in qiyməti əvvəlki bağlanışla müqayisədə 1,77% azalıb. Bu ucuzlaşma bazarda uzunmüddətli sabitliyin yarandığını göstərmir.
Neft niyə ucuzlaşır?
Qiymətlərə təsir edən əsas amillərdən biri ABŞ administrasiyasının Rusiyaya qarşı bəzi sanksiyaları və tarifləri müvəqqəti dayandırmasıdır. Vaşinqtonun bu addımı Rusiya mənşəli yanacaq məhsullarının dünya bazarına çıxış imkanlarını genişləndirə və təklifi artıra bilər.
Bazarın reaksiyası göstərir ki, investorlar əlavə yanacaq tədarükü ehtimalını qiymətlərə daxil etməyə başlayıblar. Bununla belə, sanksiyaların yumşaldılmasının real nəticəsi onların əhatə dairəsindən, müddətindən və ixrac həcmlərindən asılı olacaq.
Digər tərəfdən, ABŞ–İran qarşıdurması enerji bazarının əsas risklərindən biri olaraq qalır. Hörmüz boğazı dünya neft və neft məhsulları ticarətinin mühüm marşrutudur. Bu ərazidə gəmiçilikdə yaranan problemlər tədarükü məhdudlaşdırır, daşınma xərclərini və sığorta haqlarını artırır.
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası (EIA) oktyabrın əvvəlində qlobal neft ehtiyatlarının azalmasını nəzərə alaraq proqnozlarını yüksəldib. Qurum 2026-cı ilin dördüncü rübündə Brent-in orta qiymətinin bir barel üçün 105 dollar olacağını gözləyir. Bu, ayrı-ayrı günlərdə qiymətin 105 dollardan aşağı və ya yuxarı olması ilə ziddiyyət təşkil etmir: söhbət rüblük orta göstəricidən gedir.
Neft 130 dollara qalxa bilərmi?
Neft bazarında növbəti həftələrin gedişi əsasən iki amildən asılı olacaq: Yaxın Şərqdə hərbi qarşıdurmanın miqyası və dünya bazarına faktiki çıxarılan neftin həcmi.
Hərbi əməliyyatlar genişlənər, Hörmüz boğazında gəmiçilik daha da məhdudlaşarsa, neftin qiyməti yenidən yüksələ bilər. Ayrı-ayrı analitiklərin 113–130 dollar diapazonu ilə bağlı ssenariləri də bu risklə əlaqələndirilir. Lakin belə rəqəmlər zəmanətli nəticə deyil, mümkün inkişaf variantlarıdır.
Əks ssenaridə, tərəflər arasında razılaşma əldə olunarsa, gəmiçilik bərpa edilər və bazara əlavə neft daxil olarsa, qiymətlər aşağı düşə bilər. Münaqişə başa çatdıqdan sonra neftin 40–50 dollara enə biləcəyi barədə səsləndirilən fikirlərə də ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Belə kəskin ucuzlaşma üçün yalnız müharibənin bitməsi deyil, təklifin əhəmiyyətli dərəcədə artması və tələbin buna uyğun olması da vacibdir.
Neftin ucuzlaşması Azərbaycana necə təsir edə bilər?
Azərbaycan üçün neft qiymətinin dəyişməsi birbaşa iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Çünki neft və qaz ixracı ölkənin valyuta gəlirlərinin, dövlət büdcəsi ilə bağlı transfertlərin və iqtisadi fəallığın mühüm mənbələrindəndir.
Neftin bahalı qalması ixrac gəlirlərini artıra bilər. Əgər Azərbaycanın ixrac etdiyi neftin faktiki satış qiyməti yüksələrsə və hasilat həcmi sabit qalarsa, ölkənin neft gəlirləri arta bilər. Bu, dövlət maliyyəsi üçün əlavə imkanlar yarada bilər.
Amma dünya bazarında Brent-in bahalaşması Azərbaycanın hər bareli eyni qiymətə satması demək deyil. Faktiki gəlirlər neftin keyfiyyətindən, satış müqavilələrindən, nəqliyyat xərclərindən və ixrac həcmlərindən də asılıdır.
Neftin ucuzlaşması büdcə gəlirlərinə təzyiq göstərə bilər. Qiymət uzun müddət aşağı qalarsa, neft ixracından əldə olunan gəlirlər azala bilər. Bunun büdcəyə təsiri isə hasilat, büdcədə nəzərdə tutulan qiymət və Neft Fondunun transfertləri kimi amillərdən asılı olacaq.
Digər tərəfdən, neftin bahalaşması Azərbaycan üçün yalnız müsbət nəticələr yaratmır. Qlobal enerji qiymətlərinin yüksəlməsi daşınma, istehsal və ərzaq xərclərini artıra bilər. Bu da idxal olunan məhsulların qiymətlərinə və inflyasiyaya əlavə təzyiq göstərə bilər.
Azərbaycanda yanacağın qiyməti dəyişəcəkmi?
Dünya bazarında neftin bir barelinin ucuzlaşması Azərbaycanda benzin və dizelin qiymətinin avtomatik aşağı düşməsi demək deyil. Yerli qiymətlər tənzimləmə mexanizmlərindən, idxal və emal xərclərindən, vergi və digər amillərdən asılıdır. Eyni zamanda, dünya bazarında neftin bahalaşması da pərakəndə yanacaq qiymətlərinin dərhal dəyişəcəyini göstərmir. Buna görə qiymətlərin gələcək hərəkətini qiymətləndirərkən xam neftin bir günlük kotirovkası ilə ölkədaxili yanacaq bazarını fərqləndirmək lazımdır.
Qarşıdakı həftələrdə nə gözlənilir?
Hazırkı mənzərə neft bazarında iki zidd istiqamətin mübarizəsini göstərir: Rusiyadan əlavə tədarük ehtimalı qiymətləri aşağı çəkir, Yaxın Şərqdəki hərbi risklər isə bahalaşma təhlükəsini saxlayır.
Azərbaycan üçün əsas məsələ təkcə neftin bu gün neçə dollara satılması deyil, qiymətlərin hansı səviyyədə və nə qədər müddət qalacağıdır. Yüksək qiymətlər ixrac gəlirlərini artıra bilər, lakin uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılıq üçün neftdən kənar gəlir mənbələrinin genişləndirilməsi də vacibdir.
Beləliklə, oktyabrın 19-da müşahidə olunan ucuzlaşmanı neft bazarında böhranın başa çatması kimi qiymətləndirmək tezdir. Hörmüz boğazındakı vəziyyət, ABŞ-ın Rusiya ilə bağlı qərarları və ABŞ–İran qarşıdurmasının gedişi yaxın həftələrdə qiymətlərin əsas istiqamətini müəyyənləşdirəcək.
Samir Abdulla