Azərbaycanın 2027-ci il dövlət büdcəsində xərclər gəlirləri 3 milyard 146 milyon manat üstələyəcək. Gələn il dövlətin 39 milyard 254 milyon manat gəlir əldə etməsi, 42 milyard 400 milyon manat xərcləməsi proqnozlaşdırılır. Bu, büdcənin kəsirlə planlaşdırılması deməkdir.
Maliyyə Nazirliyinin 2027–2030-cu illər üzrə ortamüddətli büdcə göstəricilərinə əsasən, oktyabrın 16-da açıqlanan yenilənmiş proqnozda gəlirlər əvvəlki layihə ilə müqayisədə 20 milyon manat artırılıb, xərclər isə dəyişməz saxlanılıb. Nəticədə büdcə kəsiri 3 milyard 146 milyon manat təşkil edəcək. Bu məbləğ əvvəlki proqnozdakı 3 milyard 166 milyon manatlıq kəsirdən 20 milyon manat azdır.
Bəs dövlət bu fərqi hansı mənbələr hesabına bağlayacaq? Neft Fondunun büdcədəki rolu necə dəyişəcək? Ən əsası, 42,4 milyard manatlıq xərclər vətəndaşın gündəlik həyatında nə ilə hiss olunacaq?
Büdcə kəsiri nə deməkdir?
Sadə dillə desək, büdcə kəsiri dövlətin bir il ərzində planlaşdırdığı xərclərin gəlirlərindən çox olmasıdır. 2027-ci ildə nəzərdə tutulan fərq 3,146 milyard manatdır. Bu rəqəm dövlətin mütləq həmin məbləğdə yeni borc götürəcəyi anlamına gəlmir. Büdcə kəsiri qanunvericiliklə müəyyən edilən maliyyələşmə mənbələri hesabına bağlanır. Bunlara borclanma və digər qanuni maliyyələşmə vasitələri daxil ola bilər. Hansı mənbələrdən nə qədər istifadə ediləcəyi büdcə sənədləri və onun təsdiqlənmiş maliyyələşmə planı əsasında müəyyənləşir.
Kəsirin ölçüsünü qiymətləndirərkən onun ümumi daxili məhsula nisbəti də nəzərə alınır. İlkin büdcə layihəsində 3,166 milyard manatlıq kəsirin proqnozlaşdırılan ÜDM-in 2,2 faizinə bərabər olacağı bildirilmişdi. Yenilənmiş gəlir göstəricisi kəsiri bir qədər azaltsa da, əsas fiskal mənzərə dəyişməyib: dövlətin planlaşdırdığı xərclər gəlirlərindən yüksəkdir.
Burada əsas məsələ yalnız kəsirin olması deyil, onun necə maliyyələşdirilməsi və dövlət maliyyəsinə uzunmüddətli təsiridir.
Neft Fondu büdcə üçün nə qədər əhəmiyyətlidir?
Azərbaycanın dövlət büdcəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri neft-qaz gəlirlərinin və Dövlət Neft Fondundan transfertlərin mühüm rol oynamasıdır.
2027-ci il üçün büdcə gəlirlərinin təxminən 30,3 faizinin Neft Fondunun transfertləri hesabına formalaşacağı proqnozlaşdırılır. 39,254 milyard manatlıq ümumi gəlirə tətbiq etdikdə bu pay təxminən 11,9 milyard manat edir. Bu, transfertlərin gələn ilin büdcəsi üçün əhəmiyyətli maliyyə mənbəyi olaraq qalacağını göstərir. Bununla belə, ortamüddətli proqnozlarda transfertlərin büdcə gəlirlərindəki payının 2030-cu ilədək təxminən 23 faizə endirilməsi nəzərdə tutulur. Bu hədəf qeyri-neft sektorundan daxilolmaların artırılması və büdcənin neft gəlirlərindən asılılığının tədricən azaldılması niyyətini əks etdirir.
Neft Fondunun vəsaitləri dövlətin mühüm maliyyə ehtiyatıdır. Lakin həmin vəsaitlərin büdcəyə yönəldilməsi ilə bağlı qərarlarda yalnız cari xərclər deyil, gələcək nəsillər üçün ehtiyatların qorunması da nəzərə alınmalıdır.
Büdcənin dayanıqlılığı üçün əsas sual budur: neft gəlirləri azaldıqda dövlət sosial öhdəliklərini və investisiya xərclərini hansı mənbələr hesabına davam etdirə biləcək?
Gəlirlər əsasən hansı sahələrdən formalaşacaq?
Maliyyə Nazirliyinin əvvəlki büdcə layihəsində 2027-ci il gəlirlərinin 39,234 milyard manat olması nəzərdə tutulurdu. Həmin bölgüyə əsasən, neft-qaz sektorundan 15,48 milyard manat, qeyri-neft-qaz sektorundan isə 23,754 milyard manat daxilolma proqnozlaşdırılmışdı. Oktyabrın 16-da gəlirlərin ümumi proqnozu 20 milyon manat artırılaraq 39,254 milyard manata çatdırılıb.
İlkin bölgüdə qeyri-neft-qaz sektorunun payı 60,5 faiz, neft-qaz sektorunun payı isə 39,5 faiz təşkil edirdi.
Qeyri-neft sektorunun payının daha yüksək olması iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından müsbət göstəricidir. Bununla belə, qeyri-neft gəlirlərinin artması öz-özlüyündə iqtisadiyyatın neftdən asılılığının tam aradan qalxması demək deyil. Dövlət büdcəsinin gəlirləri ilə yanaşı, ixrac gəlirləri, valyuta daxilolmaları və Neft Fondunun transfertləri də ümumi iqtisadi sabitliyə təsir göstərir.
Ortamüddətli dövrdə vergi daxilolmalarının artırılması və transfertlərin payının azaldılması hədəflənir. Bu planın reallaşması iqtisadi fəallıqdan, biznesin inkişafından, vergi bazasının genişlənməsindən və dövlət gəlirlərinin idarə edilməsindən asılı olacaq.
42,4 milyard manat hara xərclənəcək?
2027-ci il üçün nəzərdə tutulan xərclər bir neçə əsas istiqamət üzrə bölünür.
Cari xərclər: təxminən 26,4 milyard manat. Dövlət qurumlarının fəaliyyəti və gündəlik öhdəliklərin maliyyələşdirilməsi bu istiqamətə daxildir.
Əsaslı xərclər: təxminən 13,8 milyard manat. İnvestisiyalar, tikinti və digər uzunmüddətli layihələr bu qrupa aid edilir.
Dövlət borcuna və öhdəliklərinə xidmət: təxminən 2,2 milyard manat.
Funksional bölgüdə müdafiə və milli təhlükəsizlik xərclərinin 8,8 milyard manat, təhsil xərclərinin 5,1 milyard manat, sosial müdafiə və sosial təminat xərclərinin isə təxminən 4,9 milyard manat olması nəzərdə tutulur.
Burada vacib fərq var: sosial müdafiə və sosial təminat üçün ayrılan 4,9 milyard manatla bütün sosialyönlü xərclər eyni anlayış deyil. Hökumətin təqdimatında sosialyönlü xərclərin ümumi büdcədəki payının 44 faiz olması proqnozlaşdırılır. Bu daha geniş kateqoriyaya müxtəlif sosial əhəmiyyətli istiqamətlər daxil ola bilər.
Sosial xərclər vətəndaşa nə verəcək?
Büdcədə sosial istiqamətlərə böyük vəsait ayrılması əhalinin rifahı üçün əhəmiyyətlidir. Lakin ümumi xərclərin həcmi vətəndaşın gəlirinin avtomatik artacağı demək deyil. Ailələr üçün əsas suallar pensiyaların, müavinətlərin və əməkhaqlarının necə dəyişəcəyi, səhiyyə və təhsil xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəlib-yüksəlməyəcəyi, sosial dəstəyə ehtiyacı olan qrupların hansı imkanlar əldə edəcəyidir.
Məsələn, sosial xərclərin artması aztəminatlı ailələr üçün dəstəyin genişlənməsi, dövlət xidmətlərinin yaxşılaşdırılması və ya sosial infrastrukturun inkişafı ilə nəticələnə bilər. Ancaq konkret pensiya və maaş artımlarını müəyyən etmək üçün müvafiq qərarlar və ayrıca büdcə maddələri lazımdır. Təkcə 44 faizlik sosialyönlü xərc göstəricisinə əsasən artımın hər bir ailəyə nə qədər düşəcəyini hesablamaq mümkün deyil.
Vətəndaş üçün büdcənin real nəticəsi ayrılan pulun məbləği ilə yanaşı, onun nə dərəcədə səmərəli xərclənməsindən də asılıdır.
Neftin qiyməti büdcə üçün niyə vacibdir?
2027–2030-cu illər üzrə büdcə hesablamalarında baza ssenarisi üçün neftin bir barelinin qiyməti 65 dollar götürülüb. Bu göstərici dövlətin gəlirlərini planlaşdırmaq üçün istifadə olunan fərziyyədir, neftin gələn il mütləq həmin qiymətə satılacağı anlamına gəlmir. Əgər faktiki satış qiymətləri proqnozdan yüksək olarsa, neft gəlirlərində əlavə imkanlar yarana bilər. Qiymətlər aşağı düşərsə, daxilolmalara təzyiq arta bilər. Bununla belə, yekun təsir yalnız qiymətdən deyil, hasilatın həcmi, ixrac göstəriciləri, müqavilələr və digər amillərdən də asılıdır.
Ona görə də büdcənin dayanıqlılığını qiymətləndirərkən bir günlük neft qiymətinə deyil, uzunmüddətli ssenarilərə, ehtiyatlara və qeyri-neft gəlirlərinin artımına baxmaq lazımdır.
Büdcə kəsiri necə bağlanacaq?
2027-ci il büdcəsində gəlirlərlə xərclər arasında yaranan 3,146 milyard manatlıq fərq maliyyələşmə mənbələri hesabına bağlanmalıdır. Lakin bu rəqəmi avtomatik olaraq Neft Fondunun əlavə transfertinə və ya yeni dövlət borcuna bərabər tutmaq düzgün deyil. Bunun üçün büdcənin maliyyələşmə mənbələri, borclanma planı və digər nəzərdə tutulan əməliyyatlar ayrıca araşdırılmalıdır. Büdcə kəsirinin özü xərclərin gəlirləri üstələdiyini göstərir; onun hansı mənbələrdən və hansı şərtlərlə maliyyələşdiriləcəyi isə ayrıca məsələdir.
Əsas məqsəd kəsirin yalnız cari ildə bağlanması deyil, onun gələcək illərdə dövlət borcuna, Neft Fondunun aktivlərinə və sosial öhdəliklərin icrasına yaratdığı təsirin idarə olunmasıdır.
2027-ci ilin büdcə layihəsi dövlət xərclərinin 42,4 milyard manata çatacağını, gəlirlərin isə 39,254 milyard manat olacağını göstərir. Təxminən 3,15 milyard manatlıq fərq büdcə siyasətində maliyyələşmə və dayanıqlılıq məsələsini ön plana çıxarır.
Neft Fondunun transfertləri hələ də mühüm rol oynayır, sosialyönlü xərclər büdcənin böyük hissəsini əhatə edir, müdafiə və təhlükəsizlik isə əsas prioritetlərdəndir. Eyni zamanda, qeyri-neft sektorundan gəlirlərin artırılması və transfertlərdən asılılığın azaldılması qarşıdakı illərin mühüm hədəfləri sırasındadır.
Vətəndaş üçün isə ən vacib göstərici təkcə dövlətin nə qədər pul xərcləməsi deyil. Əsas məsələ həmin xərclərin daha yaxşı təhsil və səhiyyə xidmətlərinə, səmərəli sosial dəstəyə, yeni iqtisadi imkanlara və ailələrin həyat keyfiyyətinin yüksəlməsinə nə dərəcədə çevriləcəyidir.
Samir Abdulla