ABŞ-İran müharibəsinin nəticələri yalnız Tehran və Vaşinqton arasındakı qarşıdurma ilə məhdudlaşmır. Münaqişə Fars körfəzində təhlükəsizliyə, dünya enerji bazarına və Cənubi Qafqaz ölkələrinin vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Azpost.info-nun məlumatına görə, politoloq Zərdüşt Əlizadə müharibənin gedişini şərh edərkən İranın müqavimət imkanlarına, Türkiyə və Azərbaycanın münaqişəyə cəlb olunması riskinə, eləcə də qarşıdurmanın daha geniş geosiyasi nəticələrinə diqqət çəkib.
Media üçün verdiyi açıqlamalarda Z. Əlizadə deyib ki, ABŞ və İsrailin hərbi üstünlüyü müharibənin nəticəsini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə əsas vermir. Onun fikrincə, yalnız hava zərbələri ilə böyük bir dövləti təslim olmağa məcbur etmək çətindir.
“Müharibənin nəticəsini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək olmaz”
Politoloq müharibənin gedişini tarixi nümunələrlə müqayisə edərək bildirib ki, hərbi əməliyyatların ilk mərhələsində əldə edilən nəticələr yekun qələbəyə zəmanət vermir. Onun yanaşmasına görə, İranın cavab zərbələri endirmək imkanları və ölkə daxilində müqavimət əhval-ruhiyyəsi münaqişənin gedişinə təsir edən amillərdir. Z.Əlizadə vurğulayıb ki, ABŞ və İsrailin hərbi-iqtisadi imkanları böyük olsa da, İranın öz ərazisində döyüşməsi və bölgədə müxtəlif silahlı qüvvələrin mövcudluğu vəziyyəti mürəkkəbləşdirir.
Türkiyə və Azərbaycan üçün hansı risklər var?
Z. Əlizadənin açıqlamalarında diqqət çəkən məqamlardan biri Türkiyə və Azərbaycanın münaqişəyə cəlb olunması ehtimalıdır. O, ABŞ-İsrail və İran qarşıdurmasının genişlənməsinin region dövlətləri üçün əlavə təhlükələr yarada biləcəyini bildirib. Politoloq açıqlamasında Türkiyənin müharibəyə birbaşa qoşulmadan öz təhlükəsizliyini qorumağa çalışmasını müsbət qiymətləndirib. Onun fikrincə, bölgə ölkələri hərbi qarşıdurmanın tərəfinə çevrilməməyə və öz maraqlarını qorumağa çalışırlar.
Z.Əlizadə həmçinin Azərbaycanın İrana qarşı hərbi əməliyyatlara cəlb edilməsi cəhdləri barədə iddialar səsləndirib. Azərbaycan üçün əsas məsələ İranla sərhədin təhlükəsizliyi, münaqişənin ölkə ərazisinə və nəqliyyat əlaqələrinə mümkün təsiri, eləcə də regional sabitliyin qorunmasıdır.
Hörmüz boğazı dünya iqtisadiyyatına necə təsir edə bilər?
Əlizadə İranın Hörmüz boğazı ətrafındakı addımlarının qlobal iqtisadiyyat üçün risklər yaratdığına da diqqət çəkib. Bu məsələ Azərbaycanın iqtisadiyyatı üçün də əhəmiyyətlidir. Hörmüz boğazında gəmiçiliyin pozulması neft və qaz daşımalarına, enerji qiymətlərinə, sığorta və nəqliyyat xərclərinə təsir göstrib. Enerji ixracatçısı olan Azərbaycan yüksək neft qiymətlərindən əlavə gəlir əldə edə bilsə də, bahalaşma dünya iqtisadiyyatında inflyasiyanı gücləndirərsə, bu, idxal olunan məhsulların qiymətlərinə də təsir edə bilər.
Oktyabrın 18-də Reuters İranın ABŞ-yə Hörmüz boğazının yeddi gün ərzində yenidən açılması ilə bağlı təklifinin qüvvədə qaldığını bildirdiyini yazıb. Təklifin həyata keçirilməsi isə ABŞ-nin razılığından və tərəflər arasında razılaşdırılmamış şərtlərin həllindən asılıdır. Bu vəziyyət göstərir ki, münaqişənin iqtisadi təsiri yalnız hərbi əməliyyatların intensivliyindən deyil, dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyindən və diplomatik danışıqların nəticəsindən də asılıdır.
İranın məğlubiyyəti daha geniş qarşıdurmaya səbəb ola bilərmi?
Z.Əlizadə verdiyi açıqlamalarda İranın ağır məğlubiyyətinin bölgədəki qüvvələr balansını dəyişə biləcəyini və bunun başqa dövlətlər üçün də nəticələr doğura biləcəyini bildirib. O, daha geniş qarşıdurmanın Rusiya və Çinlə münasibətlərə qədər uzana biləcəyi ehtimalını da səsləndirib. Müharibənin uzanması regionda təhlükəsizlik xərclərini artıra, enerji bazarlarında qeyri-sabitliyi gücləndirə və dövlətləri daha çətin xarici siyasət seçimləri qarşısında qoya bilər.
Azərbaycan üçün əsas nəticə nədir?
Zərdüşt Əlizadənin açıqlamalarından çıxan əsas fikir budur ki, ABŞ-İran qarşıdurmasının nəticələrini yalnız hərbi üstünlük və zərbələrin sayı ilə qiymətləndirmək olmaz. Müharibənin siyasi nəticələri, İranın müqavimət imkanları, qonşu dövlətlərin mövqeyi və enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi də mühüm rol oynayır. Azərbaycan üçün isə üç məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır: münaqişədən kənarda qalmaq, sərhəd təhlükəsizliyini qorumaq və dünya enerji bazarındakı dəyişikliklərin iqtisadiyyata təsirini izləmək.
Bununla yanaşı müharibənin yekun nəticəsi və onun Cənubi Qafqaza uzunmüddətli təsiri hələ də siyasi və hərbi proseslərin inkişafından asılıdır.