Fransada etirazlar sosial və iqtisadi problemlər fonunda genişlənir. Bahalaşma, yanacaq qiymətləri, dövlət məktəblərindəki çatışmazlıqlar və büdcə siyasətindən narazılıq müxtəlif sosial qrupları küçələrə çıxarıb. Bəzi aksiyalarda polis ilə nümayişçilər arasında toqquşmalar, talan və yanğın hadisələri də qeydə alınıb.
Etirazların arxasında yalnız bir səbəb dayanmır. İnsanların gündəlik xərclərinin artması, dövlət xidmətlərinin vəziyyəti və hökumətin iqtisadi qərarları ilə bağlı narazılıqlar bir-birini gücləndirir.
Etirazlar niyə başladı?
Narazılığın əsas istiqamətlərindən biri təhsil sistemidir. Məktəblilərin və təhsil sahəsindəki etirazçıların diqqət çəkdiyi məsələlər arasında müəllim çatışmazlığı, siniflərdə sıxlıq və məktəb binalarının vəziyyəti yer alır. Təhsillə bağlı tələblər sonradan daha geniş sosial narazılıqla birləşib. Digər mühüm səbəb yaşayış xərcləridir. Ərzaq, enerji və yanacaq qiymətlərinin artması ailələrin büdcəsinə təzyiq göstərir. Xüsusilə avtomobildən gündəlik istifadə etməyə məcbur olan və şəhər mərkəzlərindən kənarda yaşayan insanlar üçün yanacaq xərcləri ciddi problemə çevrilə bilər.
Enerji bazarındakı beynəlxalq gərginlik də vəziyyətə təsir göstərir. ABŞ-İran müharibəsi ilə bağlı risklərin neft və digər enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə təsiri Avropada bahalaşma narahatlığını artırıb. Bununla belə, Fransadakı bütün qiymət artımlarını yalnız xarici amillərlə izah etmək olmaz: daxili iqtisadi siyasət, vergilər və digər xərclər də mühüm rol oynayır.
Büdcə siyasəti narazılığı artırır
Fransada dövlət xidmətlərinin maliyyələşdirilməsi də mübahisələrin əsas mövzularındandır. Etirazçılar təhsil və digər ictimai xidmətlərə daha çox vəsait ayrılmasını tələb edirlər. Hökumətin büdcə siyasəti, xərclərin azaldılması ehtimalı və maaşlarla bağlı narahatlıqlar həmkarlar ittifaqlarının da narazılığına səbəb olur. Beləliklə, mübahisə yalnız qiymətlərin artması ilə bağlı deyil. Sual həm də dövlətin mövcud resursları necə bölüşdürməsi və sosial xidmətlərin keyfiyyətini hansı səviyyədə saxlamasıdır.
“Sarı jiletlilər” hərəkatının kölgəsi
Fransada sosial narazılığın küçə etirazlarına çevrilməsi yeni hadisə deyil. 2018-ci ildə başlayan “Sarı jiletlilər” hərəkatı yanacaq vergiləri, yaşayış xərcləri və iqtisadi bərabərsizliklə bağlı narazılığı ölkə gündəminin mərkəzinə gətirmişdi. İndiki etirazlarla həmin hərəkat arasında müəyyən oxşarlıqlar var: hər iki halda insanların gündəlik xərcləri və hökumətin iqtisadi qərarları əsas müzakirə mövzularındandır. Bununla belə, hazırkı aksiyaların iştirakçılarını vahid siyasi məqsəd ətrafında birləşmiş qrup kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Müxtəlif sosial qrupların tələbləri fərqlənə bilər.
Dinc etirazlar niyə iğtişaşlara çevrilir?
Aksiyaların bəzi hissələrində polis ilə nümayişçilər arasında toqquşmalar, mağazaların talan edilməsi və binaların yandırılması barədə məlumatlar yayılıb. Bu hadisələr etirazların sosial səbəblərindən ayrı qiymətləndirilməlidir. Dinc nümayişçilərin tələbləri ilə zorakılıq törədən və əmlaka zərər vuran şəxslərin hərəkətləri eyni deyil. Eyni zamanda, polis müdaxiləsinin sərtliyi və ictimai asayişin qorunması üsulları da Fransada müzakirə mövzusu olaraq qalır.
Etirazların miqyasının böyüməsi hakimiyyət üçün əlavə çətinlik yaradır. Hökumət bir tərəfdən ictimai asayişi qorumağa, digər tərəfdən isə insanların sosial və iqtisadi problemlərinə cavab verməyə çalışmalıdır.
Makron hökumətini nə gözləyir?
Etirazlar prezident Emmanuel Makronun rəhbərlik etdiyi siyasi hakimiyyətə təzyiqi artırır. Bahalaşma, dövlət xidmətlərinin vəziyyəti və büdcə siyasəti ilə bağlı narazılıqlar hökumətin qərarlarına ictimai münasibəti daha da həssas edir. Bu vəziyyət siyasi mübarizəyə də təsir göstərə bilər. Yaşayış xərcləri, miqrasiya, təhlükəsizlik və dövlətin sosial öhdəlikləri sağçı və ifrat sağçı qüvvələrin siyasi müzakirələrdə önə çıxardığı mövzulardandır. Lakin etirazların avtomatik olaraq konkret siyasi qüvvənin mövqeyini gücləndirəcəyini söyləmək üçün hələ əsas yoxdur.
Fransada böhran dərinləşə bilərmi?
Vəziyyətin gələcək inkişafı bir neçə amildən asılı olacaq: enerji qiymətlərinin dinamikası, hökumətin büdcə qərarları, dövlət xidmətlərindəki problemlərin həlli və etirazçılarla dialoqun nəticələri.
Hakimiyyət sosial tələblərə cavab verə bilməsə, narazılığın davam etməsi mümkündür. Əksinə, təhsil və digər ictimai xidmətlərdə real yaxşılaşma, eləcə də ailələrin xərclərinə təzyiqin azalması gərginliyi zəiflədə bilər. Fransada baş verənlər təkcə küçə toqquşmalarından ibarət deyil. Bu hadisələr Avropanın böyük iqtisadiyyatlarından birində yaşayış xərcləri, sosial ədalət və dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti ilə bağlı problemlərin nə qədər həssas olduğunu göstərir.
Orxan Əlizadə