Kainat
Təsəvvür edin ki, nəhəng bir kosmik gəmidəsiniz. Qarşınızda sonsuz görünən kosmos, arxanızda Yer kürəsi, qarşınızda isə yalnız bir məqsəd var: kainatın sonuna çatmaq və onun harada bitdiyini öz gözlərinizlə görmək.
Nə qədər sürətlə hərəkət etsəniz də, qarşınızda yeni qalaktikalar, ulduz sistemləri və naməlum kosmik bölgələr açılır. Bir müddət sonra isə düşündürücü bir sual yaranır: görəsən, kainatın həqiqətən sonu varmı? Yoxsa biz heç vaxt çata bilməyəcəyimiz bir sərhədi axtarırıq?
Maraqlıdır ki, müasir astronomiya bu suala hələ də dəqiq cavab verə bilmir. Hətta kainatın fiziki bir kənarının olub-olmadığı da elm üçün açıq qalan suallardandır.
Kainat düşündüyümüzdən də böyükdür
Alimlərin hesablamalarına görə, müşahidə edilə bilən kainatın diametri təxminən 93 milyard işıq ilidir. Başqa sözlə, onun bir ucundan digər ucuna qədər işığın getməsi üçün 93 milyard il lazım olardı.
Amma burada vacib bir məqam var: 93 milyard işıq ili kainatın ümumi ölçüsü deyil. Bu, yalnız işığı Böyük Partlayışdan sonrakı kosmik tarix ərzində bizə çatmağa imkan tapmış bölgənin ölçüsüdür.
Kainatın müşahidə edə bilmədiyimiz hissələri də mövcud ola bilər. Hətta onların bizim gördüyümüz hissədən qat-qat böyük olması mümkündür.
Başqa sözlə, teleskoplarımızla görə bildiyimiz kainat bütün kainat demək deyil.
Niyə ən sürətli kosmik gəmi belə ora çata bilməz?
Tutaq ki, insan texnologiyası elə inkişaf edib ki, kosmik gəmilər indiki imkanlardan minlərlə dəfə sürətlə hərəkət edə bilir. Bu halda belə, kainatın uzaq nöqtələrinə çatmaq problemi həll olunmayacaq.
Bunun bir neçə səbəbi var.
Birinci səbəb – işıq sürəti məhdudiyyəti.
İşıq saniyədə təxminən 300 min kilometr məsafə qət edir. Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, kütləsi olan heç bir cisim vakuumda işıq sürətinə çata və onu keçə bilməz.
Deməli, ən müasir kosmik gəmi belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Halbuki qarşımızda milyardlarla işıq ili məsafə var.
İkinci səbəb – kainat daim genişlənir.
Bəlkə də daha təəccüblü məqam budur: biz kainatda hərəkət etdiyimiz müddətdə kainatın özü də genişlənir.
Uzaq qalaktikalar arasındakı məsafə artır. Üstəlik, kainatın genişlənməsi sürətlənir. Bu səbəbdən bəzi qalaktikalar bizdən elə sürətlə uzaqlaşır ki, onların bu gün yaydığı işıq gələcəkdə heç vaxt Yerə çatmayacaq.
Yəni bəzi kosmik bölgələrə nə qədər sürətlə hərəkət etsək də, onlara çatmaq fiziki baxımdan mümkün olmaya bilər.
Bəs kainatın kənarında nə var?
Ən maraqlı sual məhz budur. İnsan gündəlik həyatda hər şeyin bir sərhədi olduğunu düşünür. Otağın divarı, şəhərin sonu, okeanın sahili var. Buna görə kainatın da haradasa bitdiyini təsəvvür etmək asandır.
Ancaq kosmologiyada bu təsəvvür mütləq doğru deyil.
Alimlər kainatın quruluşu ilə bağlı bir neçə ehtimalı nəzərdən keçirirlər. Kainat sonsuz ola bilər. Digər ehtimala görə isə o, sonlu ölçüyə malik olsa da, fiziki kənarı olmaya bilər.
Bunu Yer kürəsinin səthi ilə müqayisə etmək mümkündür. Yer səthində düz istiqamətdə hərəkət edən insan bir müddət sonra başlanğıc nöqtəsinə qayıda bilər. Ancaq planetin səthində hansısa divara və ya kənara rast gəlməz.
Kainatın quruluşu bundan daha mürəkkəbdir, lakin bu nümunə sonlu və kənarsız məkan anlayışını anlamağa kömək edir.
İnsan kainatın nə qədərini görə bilir?
Əslində, biz kainata birbaşa deyil, ondan gələn işıq vasitəsilə baxırıq. Uzaqdakı qalaktikadan çıxan işıq milyardlarla il yol gedərək Yerə çatır. Biz həmin qalaktikaya baxanda onun indiki vəziyyətini deyil, keçmişdə necə olduğunu görürük.
Məsələn, 10 milyard işıq ili uzaqlıqdakı bir kosmik obyektin işığı bizə 10 milyard il əvvəl yola düşmüş ola bilər. Beləliklə, teleskoplar həm də keçmişə baxmaq imkanı yaradır.
Bu səbəbdən kainatın müşahidə edilə bilən hissəsinin sərhədi adi mənada divar və ya fiziki maneə deyil. Bu, sadəcə olaraq, işığın bizə çatmaq imkanının müəyyən etdiyi kosmik üfüqdür.
İnsan texnologiyası inkişaf etdikcə daha uzaq və qədim kosmik obyektləri müşahidə edə bilər. Lakin müşahidə edilə bilən kainatın sərhədinin də bizimlə birlikdə dəyişməsi onun bütün hissələrinə çatacağımız anlamına gəlmir.
Bəlkə də kainatın sonunu heç vaxt görə bilməyəcəyik
Bu gün elm kainatın ümumi ölçüsünü, onun sonsuz olub-olmadığını və fiziki kənarının mövcudluğunu qəti şəkildə müəyyən etməyib.
Ola bilsin, gələcəkdə daha güclü teleskoplar, yeni kosmik missiyalar və elmi kəşflər bu suallara cavab tapmağa kömək etsin. Ancaq bir həqiqət artıq aydındır: kainatın müşahidə edə bildiyimiz hissəsi onun bütününü əhatə etmir.
Bəlkə də ən heyrətamiz məqam budur: insan kainatın sonunu axtarır, amma hələlik onun yalnız bizə çata bilən işığını görə bilir. Və o işığın arxasında nə qədər böyük, nə qədər naməlum bir dünyanın gizləndiyini bilmirik.
Orxan Əlizadə
