Azərbaycan Respublikası ilə Birləşmiş Krallıq arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamənin imzalanması iki ölkə arasındakı münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
Sənədin diqqət çəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, əməkdaşlığın prioritetləri artıq yalnız enerji, ticarət və investisiyalarla məhdudlaşmır. Müdafiə və təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi, hüquq-mühafizə, regional bağlantılar və nəqliyyat-logistika sahələri də strateji gündəliyə daxil edilir.
Bu, Azərbaycanın dəyişən geosiyasi mövqeyi və Böyük Britaniyanın Cənubi Qafqazda artan maraqları fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Enerji tərəfdaşlığından təhlükəsizlik əməkdaşlığına
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin formalaşmasında enerji amili uzun illər əsas rol oynayıb. Britaniya şirkətlərinin Azərbaycanın neft-qaz sektorunda iştirakı, xüsusilə BP-nin fəaliyyəti iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin möhkəm təməlini yaradıb.
Lakin yeni Bəyannamə göstərir ki, tərəflər bu münasibətləri daha geniş müstəviyə keçirmək niyyətindədirlər.
Sənəddə müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi, ümumi təhdidlərin qarşısının alınması, hərbi potensialın artırılması və müdafiə sənayesi üzrə birgə təşəbbüslərin imkanlarının araşdırılması nəzərdə tutulur.
Burada diqqətçəkən məqam müdafiə sənayesinə xüsusi yer ayrılmasıdır. Bu, gələcəkdə hərbi texnologiyalar, müdafiə təyinatlı məhsullar, mütəxəssis hazırlığı və texniki təcrübə mübadiləsi sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər. Ancaq sənəddə konkret silah alışı, hərbi baza yaradılması və ya qarşılıqlı müdafiə zəmanəti nəzərdə tutulmur. Buna görə də Bəyannaməni hərbi ittifaq haqqında razılaşma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Sənəddə daha çox təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın və institusional əməkdaşlığın genişləndirilməsindən söhbət gedir.
Böyük Britaniya Azərbaycanın regional mövqeyini nəzərə alır
Cənubi Qafqaz son illərdə beynəlxalq güclərin maraqlarının kəsişdiyi mühüm geosiyasi məkanlardan birinə çevrilib. Azərbaycan isə coğrafi mövqeyi, enerji resursları, nəqliyyat infrastrukturu və regiondakı siyasi çəkisi ilə bu proseslərdə xüsusi yer tutur. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropanın enerji təhlükəsizliyi və alternativ nəqliyyat marşrutlarına marağı daha da artıb. Eyni zamanda, Qərb ölkələri Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsinə və Çin-Avropa ticarət yollarının şaxələndirilməsinə çalışırlar. Bu mənada Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında mühüm tranzit və logistika mərkəzi kimi çıxış edir.
Böyük Britaniya ilə imzalanan sənəddə müdafiə və təhlükəsizlik əməkdaşlığına yer ayrılması da Azərbaycanın regiondakı rolunun yalnız iqtisadi və enerji amilləri ilə ölçülmədiyini göstərir. London üçün Bakı ilə siyasi dialoqun dərinləşdirilməsi Cənubi Qafqazda baş verən prosesləri daha yaxından izləmək və regional əməkdaşlıq imkanlarından istifadə etmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Orta Dəhliz: əməkdaşlığın iqtisadi və geosiyasi mərkəzi
Bəyannamənin digər mühüm istiqaməti Orta Dəhlizin inkişafına dəstəkdir.
Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan nəqliyyat marşrutudur. Son illərdə bu istiqamətin əhəmiyyəti xüsusilə artıb. Çünki beynəlxalq ticarətdə alternativ və daha dayanıqlı marşrutlara ehtiyac yaranıb. Azərbaycan bu marşrutun əsas həlqələrindən biridir. Xəzər dənizində liman infrastrukturu, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və ölkənin avtomobil yolları tranzit imkanlarını genişləndirir. Britaniyanın Orta Dəhlizin inkişafını dəstəkləməsi isə bu marşruta daha geniş beynəlxalq marağın olduğunu göstərir. Burada məsələ yalnız yükdaşımaların artması deyil. Nəqliyyat dəhlizləri həm də investisiyaların, texnologiyaların, istehsal əlaqələrinin və siyasi təsirin hərəkət etdiyi istiqamətlərdir.
Azərbaycan üçün bu əməkdaşlıq tranzit gəlirlərinin artırılması, logistika infrastrukturuna yeni investisiyaların cəlb edilməsi və ölkənin beynəlxalq ticarət sistemində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Böyük Britaniya üçün isə Orta Dəhliz Asiya bazarlarına çıxışın şaxələndirilməsi və Avrasiya ticarət əlaqələrinin inkişafı baxımından əlavə imkanlar yaradır.
Hüquq-mühafizə və sərhəd təhlükəsizliyi: əməkdaşlığın yeni istiqaməti
Sənəddə hüquq-mühafizə orqanları arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsi, sərhəd idarəçiliyi, məhkəmə və hüquqi əməkdaşlıq məsələlərinə də yer ayrılıb. Bu istiqamət ilk baxışdan müdafiə və iqtisadi əməkdaşlıq qədər diqqət çəkməsə də, praktik baxımdan əhəmiyyətlidir. Müasir təhlükəsizlik problemləri artıq yalnız hərbi təhdidlərlə məhdudlaşmır. Transmilli cinayətkarlıq, qeyri-qanuni maliyyə axınları, kibertəhlükəsizlik, insan və narkotik qaçaqmalçılığı kimi problemlər dövlətlərarası koordinasiyanı zəruri edir. Azərbaycan və Britaniya arasında bu sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi hüquqi və institusional təcrübə mübadiləsi üçün imkanlar yarada bilər.
Bununla yanaşı, belə əməkdaşlığın real nəticələri konkret proqramlardan, mütəxəssis hazırlığından və praktiki mexanizmlərdən asılı olacaq.
İllik strateji görüşlər
Bəyannamənin mühüm cəhətlərindən biri də tərəflərin illik Strateji Tərəfdaşlıq görüşləri keçirmək barədə razılığa gəlməsidir. Bu, münasibətlərin yalnız yüksək səviyyəli siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmaması üçün əhəmiyyətlidir. İllik görüşlər vasitəsilə əməkdaşlığın gedişatı qiymətləndirilə, yeni prioritetlər müəyyənləşdirilə və razılaşdırılmış məsələlərin icrası izlənilə bilər. Əslində, sənədin uğurunu müəyyən edəcək əsas amil də məhz bu olacaq. Çünki strateji tərəfdaşlıq yalnız siyasi sənədin imzalanması ilə deyil, onun real iqtisadi və təhlükəsizlik nəticələri ilə ölçülür.
Azərbaycan nə qazanır, Britaniya nə əldə etmək istəyir?
Bəyannaməyə Azərbaycanın maraqları baxımından yanaşdıqda bir neçə əsas istiqamət önə çıxır.
Birincisi, Azərbaycanın müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində beynəlxalq tərəfdaşlarının dairəsi genişlənir. Bu, təcrübə mübadiləsi, institusional potensialın artırılması və müdafiə sənayesi üzrə yeni imkanlar yarada bilər.
İkincisi, Orta Dəhliz vasitəsilə ölkənin tranzit və logistika potensialının artırılması üçün əlavə siyasi və iqtisadi dəstək formalaşa bilər.
Üçüncüsü, Britaniya ilə əməkdaşlığın genişlənməsi Azərbaycanın Avropa ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrinin şaxələndirilməsinə xidmət edə bilər.
Böyük Britaniya isə Azərbaycanla münasibətləri dərinləşdirməklə Cənubi Qafqazda etibarlı tərəfdaşlarla əməkdaşlığını genişləndirmək, enerji və nəqliyyat bağlantılarında iştirak imkanlarını artırmaq, həmçinin Avrasiya regionunda iqtisadi və siyasi mövqelərini möhkəmləndirmək istəyir.
Bakı-London münasibətlərində yeni geosiyasi hesablamalar
Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə iki ölkənin münasibətlərində yeni prioritetlərin formalaşdığını göstərir. Enerji əməkdaşlığı üzərində qurulan tərəfdaşlıq indi müdafiə, təhlükəsizlik, nəqliyyat və regional bağlantılar istiqamətində genişləndirilməyə çalışılır. Bu sənəd Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələrini şaxələndirmək siyasəti baxımından da əhəmiyyətlidir. Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini inkişaf etdirərək regional və beynəlxalq proseslərdə manevr imkanlarını qorumağa çalışır.
Bununla belə, Bəyannaməni dərhal konkret hərbi və ya iqtisadi öhdəliklər yaradan müqavilə kimi təqdim etmək olmaz. Sənəd daha çox gələcək əməkdaşlığın siyasi çərçivəsini və istiqamətlərini müəyyənləşdirir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
