Bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı və nəqliyyatın elektrikləşdirilməsi ölkələrə neft təchizatındakı fasilələrdən və ənənəvi yanacağın qiymətindəki kəskin dəyişikliklərdən asılılığı azaltmağa kömək edir. Lakin enerji keçidi yeni problem də yaradır: təmiz texnologiyaların əsas istehsal zəncirləri Çində cəmləşib. Nəticədə enerji təhlükəsizliyini gücləndirməyə çalışan ölkələr bir xarici asılılığı digəri ilə əvəz etmək riski ilə üzləşirlər.
Azpost.info bildirir ki, bu qənaətə S&P Global analitikləri gəliblər. Hesabat noyabrın 12-də Türkiyənin Antalya şəhərində keçirilən COP31 iqlim sammitində təqdim olunub.
S&P Global Energy və S&P Global Ratings ekspertlərinin hazırladığı “Adopting Clean Technologies: The Energy Resilience Dividend” adlı tədqiqatda doqquz inkişaf etmiş iqtisadiyyat, o cümlədən Avropa və Çindəki vəziyyət təhlil edilib. Müəlliflər təmiz texnologiyaların tətbiqinin milli iqtisadiyyatların enerji böhranlarına davamlılığına necə təsir etdiyini araşdırıblar.
Neftdən asılılıq azaldıqca enerji şoklarına həssaslıq da azalır
S&P Global-ın məlumatına görə, ölkənin neft idxalından asılılığı nə qədər yüksəkdirsə, təchizatda yaranan fasilələrin iqtisadiyyata təsiri də bir o qədər ciddi olur. Belə ki, neft təchizatında şok baş verdikdən iki il sonra idxaldan daha çox asılı olan ölkələrdə ÜDM itkiləri digər ölkələrlə müqayisədə 0,25 faiz bəndi yüksək olur. Bununla belə, analitiklər vurğulayırlar ki, söhbət müəyyən edilmiş qarşılıqlı əlaqədən gedir. Bu göstərici təmiz texnologiyaların tətbiqinin iqtisadi təsirini bütün ölkələr üçün eyni şəkildə ifadə etmir.
Elektrikli nəqliyyata və bərpa olunan enerjiyə keçidin miqyası artıq hiss olunur. S&P Global Energy-nin qiymətləndirməsinə görə, 2026-cı ildə dünyada istismar edilən elektromobillər neftə olan tələbatı gündəlik 1,9 milyon barel azaldacaq. Bu, dünya üzrə ümumi neft istehlakının təxminən 2 faizinə bərabərdir.
Çin ilin ilk yarısında təxminən 2,5 milyon elektromobil ixrac edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə iki dəfədən çoxdur. Avropa İttifaqında isə 2021-ci ildən bəri hidroenergetika istisna olmaqla, bərpa olunan mənbələrdən elektrik enerjisi istehsalı təxminən 340 teravatt-saat artıb.
Hesabatda qeyd olunur ki, Çində elektromobillərin yayılması bu il baş verən neft şoku qarşısında ölkə iqtisadiyyatının həssaslığını azaltmağa kömək edib. Lakin elektrikləşmə genişləndikcə avadanlıq və komponentlərin istehsalına nəzarət məsələsi ön plana çıxır.
S&P Global Ratings-in iqlim iqtisadiyyatı departamentinin rəhbəri Marion Amio bildirib ki, iqtisadiyyatların elektrikləşdirilməsi prosesi dərinləşdikcə, təchizat zəncirlərinin cəmləşməsinin və yeni xarici asılılıqların idarə olunması dayanıqlılığın təmin edilməsində getdikcə daha mühüm rol oynayacaq.
Avropanın dilemması: enerji müstəqilliyi, yoxsa Çin texnologiyalarından asılılıq?
Problem xüsusilə elektrikləşməni sürətləndirən və eyni zamanda ənənəvi yanacaq idxalını azaltmağa çalışan Avropa üçün aktualdır. COP31 sammitinə ev sahibliyi edən Türkiyə 2035-ci ilədək elektrik enerjisinin dünya üzrə ümumi enerji istehlakında payının hazırkı təxminən 20 faizdən 35 faizə çatdırılması öhdəliyinə dəstək axtarır.
Avropa İttifaqı isə sentyabr ayında 2040-cı ilədək elektrik enerjisinin son istehlakda payını 46 faizə çatdırmaq planını təqdim edib. Brüsselin hesablamalarına görə, bu addım hər il ənənəvi yanacaq idxalına çəkilən xərcləri 260 milyard avro azaltmağa imkan verəcək.
Lakin bu keçid üçün zəruri olan sənaye bazasının böyük hissəsi Çində cəmləşib.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, dünya üzrə elektromobil istehsalının təxminən 75 faizi, akkumulyator elementlərinin isə 80 faizindən çoxu Çinin payına düşür. Reuters-in köşə yazarı Ron Bussonun qeyd etdiyi kimi, 2025-ci ildə Avropa İttifaqının külək turbinləri idxalının 60 faizini də Çin təmin edib.
Çindən tədarükdən asılılığın artması Brüssel və Pekin arasında ticarət ziddiyyətlərinin dərinləşdiyi dövrə təsadüf edir. Ötən il Avropa İttifaqının Çinlə ticarət kəsiri 359,9 milyard avroya çatıb. Aİ Çin istehsalı olan elektromobillərə tətbiq edilən gömrük rüsumlarını isə 45 faizə qədər artırıb.
Enerji bazarlarında yaranan fasilələr də vəziyyətə əlavə təzyiq göstərir. İran müharibəsi fonunda Hörmüz boğazından gəmiçilikdə yaranan problemlər Avropada enerji daşıyıcılarının qiymətinin artmasına səbəb olub. Bu şəraitdə Böyük Britaniya və Yunanıstan da daxil olmaqla bəzi ölkələr öz ərazilərində ənənəvi yanacaq hasilatını artırmaq imkanlarını nəzərdən keçiriblər.
Beləliklə, Avropanın enerji keçidi qarşısında ziddiyyət yaranır: ölkələr neft və qazı elektrik enerjisi ilə nə qədər sürətlə əvəz edirlərsə, böyük hissəsi onların əsas sənaye rəqibi olan Çində istehsal edilən texnologiya və avadanlıqların əhəmiyyəti də bir o qədər artır.
Ənənəvi yanacaq təchizatçılarından asılılığın azaldılması özlüyündə enerji müstəqilliyinə zəmanət vermir.
S. Abdulla
