Azərbaycanda ali təhsil alan tələbələrin sayı artır. Lakin əhalinin hər 10 min nəfərinə düşən tələbələrin sayına görə ölkəmiz Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) müqayisə aparılan səkkiz dövləti arasında sonuncu yerdədir.
Azpost.info bildirir ki, bu göstərici ali təhsilin əlçatanlığı, universitetlərə qəbul imkanları və gənclərin təhsil seçimləri barədə mühüm suallar yaradır.
Bəs Azərbaycan niyə Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və digər ölkələrdən geri qalır? Səbəb universitetlərin sayıdır, təhsil xərcləridir, yoxsa fərqli təhsil modelləri?
Azərbaycan siyahıda neçənci yerdədir?
Təqdim edilən rəsmi statistika göstəricilərinə əsasən, əhalinin hər 10 min nəfərinə düşən ali təhsil tələbələrinin sayına görə sıralama belədir:
- Özbəkistan – 382 tələbə
- Qırğızıstan – 350 tələbə
- Qazaxıstan – 310 tələbə
- Rusiya – 304 tələbə
- Ermənistan – 277 tələbə
- Belarus – 258 tələbə
- Moldova – 247 tələbə
- Azərbaycan – 241 tələbə
Beləliklə, hər 10 min nəfərə düşən tələbələrin sayına görə Azərbaycan Özbəkistandan 141 nəfər geri qalır. Ölkəmizdə bu göstərici Özbəkistandakı səviyyəyə çatsaydı, eyni əhali nisbəti üzrə tələbə sayı xeyli yüksək olardı. Qeyd edək ki, təqdim edilən müqayisəyə Tacikistan, Türkmənistan və Ukrayna daxil edilməyib. Buna görə nəticə bütün MDB ölkələrini deyil, məlumatı olan səkkiz dövləti əhatə edir.
Geriliyin səbəbi nədir?
Tələbələrin əhalinin hər 10 min nəfərinə düşən sayını yalnız universitetlərin və ya qəbul planlarının həcmi ilə izah etmək düzgün olmaz. Bu göstəriciyə demoqrafik struktur, ali təhsilə qəbul imkanları, xaricdə oxuyan vətəndaşlar, təhsilin maliyyələşdirilməsi və statistik hesablamanın metodologiyası da təsir edir.
Birinci amil ali təhsilə çıxış imkanlarıdır. Universitetlərdə plan yerlərinin sayı, qəbul şərtləri, regionlarda ali məktəblərin mövcudluğu və ixtisasların seçimi gənclərin ali təhsil almaq imkanlarına təsir göstərə bilər. Lakin ölkələr arasında müqayisə aparmaq üçün universitetlərin sayı ilə yanaşı, qəbul planlarını və faktiki tələbə sayını da araşdırmaq lazımdır.
İkinci amil təhsilin maliyyə yüküdür. Ödənişli təhsil, yaşayış və nəqliyyat xərcləri bəzi ailələr üçün əlavə maneə yarada bilər. Xüsusilə regionlardan Bakıya gələn tələbələr üçün kirayə və gündəlik yaşayış xərcləri mühüm rol oynaya bilər. Bununla belə, bu amilin ümumi tələbə göstəricisinə təsirini müəyyən etmək üçün ayrıca statistik məlumatlar tələb olunur.
Üçüncü amil peşə və orta ixtisas təhsilinin seçilməsi. Gənclərin bir qismi universitet əvəzinə kolleclərə və peşə təhsili müəssisələrinə üstünlük verir. Bu seçim əmək bazarına daha tez daxil olmaq baxımından məqsədəuyğun ola bilər. Ancaq müqayisədə yalnız ali təhsil alanlar nəzərə alındığından, digər təhsil pillələrində oxuyanlar tələbə göstəricisinə daxil edilmir.
Dördüncü amil xaricdə təhsil. Azərbaycanlı gənclərin bir hissəsi Türkiyə, Rusiya və digər ölkələrdə ali təhsil alır. Lakin onların ölkədaxili tələbə statistikasında necə nəzərə alınması konkret hesabatın metodologiyasından asılıdır. Xaricdə oxuyanların sayının yüksək olması ehtimalını irəli sürmək mümkündür, amma bunun sıralamaya nə qədər təsir etdiyini ayrıca məlumat olmadan müəyyənləşdirmək olmaz.
Tələbələrin sayı artır, bəs göstərici niyə aşağıdır?
Təqdim edilən məlumatda 2025/2026-cı tədris ilinin əvvəlinə Azərbaycanda ali təhsil alanların sayının 261 mini keçdiyi və bir il ərzində 15 mindən çox artdığı bildirilir. Bu rəqəm tələbə sayında artım olduğunu göstərir. Ancaq ümumi tələbə sayının yüksəlməsi ölkənin beynəlxalq müqayisədə mövqeyinin mütləq yaxşılaşması demək deyil. Bunun üçün tələbə sayının artımını əhali artımı, yaş qruplarının strukturu və digər ölkələrdəki dəyişikliklərlə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Əsas məsələ təkcə reytinq deyil
Azərbaycanın müqayisə aparılan MDB ölkələri arasında sonuncu yerdə olması ali təhsilə çıxış imkanlarının daha dərindən araşdırılmasına əsas verir. Bununla belə, aşağı göstəricini birbaşa təhsilin keyfiyyətinin zəifliyi və ya dövlət siyasətinin nəticəsi kimi təqdim etmək olmaz.
Digər bir çox MDB ölkələrində (məsələn, Özbəkistan, Qırğızıstan və ya Rusiya) ali təhsil kütləvi xarakter daşıyır. Azərbaycan isə ali təhsildə “diplom xatirinə” kütləviliyin tərəfdarı deyil. Dövlətin strateji yanaşması hər kəsin ali təhsil alması deyil, əmək bazarının tələblərinə cavab verən keyfiyyətli mütəxəssislərin yetişdirilməsidir. Ekspertlərin fikrincə, tələbə sayının əhalinin 9-10%-ni təşkil etdiyi ölkələrdə (məsələn, qonşu Türkiyədə) işsizlik və ali təhsilli mütəxəssislərin dəyərsizləşməsi böyük problemə çevrilir.
Əsas suallar isə bunlardır: ali təhsil almaq istəyən gənclərin neçəsi universitetə qəbul ola bilir, təhsilini hansı səbəblərdən davam etdirmir, regionlarda ali təhsil imkanları nə dərəcədə əlçatandır və məzunların əmək bazarına keçidi necə təşkil olunur?
Bu suallara cavab vermək üçün təkcə tələbələrin ümumi sayına deyil, qəbul göstəricilərinə, təhsili yarımçıq qoyanların sayına, dövlət sifarişli yerlərə və ailələrin təhsil xərclərinə dair məlumatlara da baxmaq lazımdır. Yalnız bundan sonra Azərbaycanın ali təhsildəki mövqeyinin səbəblərini dəqiq qiymətləndirmək mümkün olacaq.
Orxan Əlizadə