Hörmüz boğazında vəziyyətin davam etməsi İranı ticarət üçün alternativ marşrutlara yönəldir. Tehran cənub limanlarından asılılığı azaltmaq üçün Xəzər istiqamətində yük axınını artırmağa çalışır. Bu proses Azərbaycan üçün həm yeni tranzit imkanları, həm də Şimal-Cənub dəhlizinin əhəmiyyətinin artması deməkdir.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp sentyabrın 27-də İranla danışıqların bu həftə davam edə biləcəyini bildirib. Bununla yanaşı, Hörmüz boğazında vəziyyət hələ də beynəlxalq ticarət üçün əsas risklərdən biri olaraq qalır. Reuters-in məlumatına görə, sentyabrın 21-də boğazdan cəmi iki yük gəmisinin keçməsi qeydə alınıb; münaqişədən əvvəl isə gündəlik orta göstərici təxminən 125 iri kommersiya gəmisi idi.
Bu şəraitdə İranın diqqətini ölkənin şimalına – Xəzər dənizinə və quru sərhədlərinə yönəltməsi təsadüfi deyil.
İran niyə Xəzərə yönəlir?
İranın dəniz ticarətinin əsas hissəsi ənənəvi olaraq Fars körfəzindəki cənub limanlarından keçib. Lakin Hörmüzdə yaranmış vəziyyət bu marşrutların təhlükəsizliyini və davamlılığını sual altına qoyur.
Xəzər isə İran üçün alternativ çıxış yaradır. Ənzəli, Əmirabad və Nouşəhr limanları vasitəsilə Rusiya, Azərbaycan, Qazaxıstan və digər Xəzəryanı ölkələrlə ticarəti artırmaq mümkündür.
İranın şimal limanlarının ümumi nominal gücü ölkənin 300 milyon tonluq liman potensialının yalnız təxminən 30 milyon tonunu təşkil edir. Buna baxmayaraq, əsas ərzaq və digər zəruri malların şimal limanları vasitəsilə daşınmasının payının əvvəlki 18 faizdən təxminən 30 faizə yüksəldiyi bildirilir. Gilan vilayətinin rəhbərliyi isə avqustun 22-də başa çatan beş aylıq dövrdə Xəzər limanlarına konteyner gəlirlərinin illik müqayisədə 50 faiz artdığını açıqlayıb.
Yəni söhbət hələlik cənub marşrutlarının tam əvəzlənməsindən deyil, alternativin çəkisinin artırılmasından gedir.
Ənzəli limanı niyə önəmlidir?
Bu prosesdə Ənzəli limanı əsas halqalardan biridir. Liman İranın şimal-qərbinə və Tehran istiqamətinə cənub limanlarından daha yaxın yerləşir. Bu isə bəzi idxal yüklərinin ölkənin daxili bazarına çatdırılmasında məsafəni və quru daşımalarının yükünü azaltmağa imkan verə bilər.
Ənzəli həm də Xəzər üzərindən Azərbaycan və Rusiya istiqamətində daşımalar üçün mühüm nöqtədir. Məsələn, yük Xəzərin digər sahilindən gəmilərlə Ənzəliyə çatdırıldıqdan sonra avtomobil və dəmir yolu ilə İran daxilinə və ya əks istiqamətdə daşına bilər.
Bu xətt genişləndikcə Azərbaycan üçün də məsələ yalnız “İrana yük gəlməsi” deyil. Əsas sual həmin yükün Azərbaycanın logistika sisteminə daxil olub-olmamasıdır.
Azərbaycan limanları bundan necə faydalana bilər?
Azərbaycanın əsas üstünlüyü Xəzərin qərb sahilində yerləşməsi və həm dəniz, həm də dəmir yolu bağlantılarına malik olmasıdır. Ələt limanı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İranın şimal limanlarına daxil olan və ya həmin limanlardan çıxan yüklərin bir hissəsi Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, daha sonra isə Rusiya və Avropaya yönələ bilər.
Bu, Azərbaycan üçün üç gəlir mənbəyi yarada bilər:
Birincisi – tranzit haqqı. Yük ölkədən keçdikcə dəmir yolu, avtomobil yolu, liman və digər logistika xidmətlərindən gəlir formalaşır.
İkincisi – logistika xidmətləri. Yüklərin saxlanması, çeşidlənməsi, konteynerlərin dəyişdirilməsi və digər xidmətlər əlavə iqtisadi aktivlik yaradır.
Üçüncüsü – dəhlizin yük həcminin artması. Daha çox yük daha çox qatar, gəmi və avtomobil daşımaları deməkdir.
Azərbaycanın tranzit göstəriciləri də bu potensialın artıq mövcud olduğunu göstərir. Dövlət Statistika Komitəsinə görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Şimal-Cənub dəhlizi üzrə 4,56 milyon ton yük daşınıb. Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə isə 2026-cı ilin ilk yeddi ayında Azərbaycan üzərindən tranzit yükdaşımaları 9,1 milyon tonu keçib və Şimal-Cənub dəhlizi üzrə tranzit həcmi illik müqayisədə 14,3 faiz artıb.
Şimal-Cənub dəhlizi üçün nə dəyişir?
İranın Xəzərə yönəlməsi Şimal-Cənub dəhlizinin aktuallığını artırır.
Bu dəhlizin əsas ideyası Hindistan və Fars körfəzi ölkələrindən gələn yüklərin İran, Azərbaycan və Rusiya üzərindən Şimali Avropa istiqamətinə daşınmasıdır. Azərbaycan ərazisində dəhlizin dəmir yolu hissəsinin uzunluğu 511 kilometrdir.
İran üçün isə burada başqa üstünlük var: Xəzər və Azərbaycan üzərindən şimal istiqamətinə çıxış cənubdakı dəniz marşrutlarından asılılığı müəyyən qədər azalda bilər.
Bu səbəbdən İranın Rəşt–Astara dəmir yolu layihəsini sürətləndirmək istəyi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İran-Azərbaycan sərhədində Astara terminalının inkişafı Şimal-Cənub dəhlizinin vacib hissələrindən biridir. Azərbaycan Dəmir Yollarının məlumatına görə, 2026-cı ilin iyununda terminal layihəsində layihələndirmə işləri 95 faiz, tikinti-quraşdırma işləri isə 93 faiz tamamlanmışdı.
Bəs neft ixracı?
Burada mühüm fərq var.
İranın yük ticarətinin bir hissəsini Xəzərə yönəltməsi ilə İran neftinin kütləvi şəkildə Xəzər üzərindən ixrac ediləcəyini eyniləşdirmək düzgün olmaz. Hazırkı məlumatlarda İranın alternativ neft marşrutları axtardığı bildirilir, lakin Xəzər vasitəsilə hansı həcmdə neftin və hansı konkret marşrutla ixrac ediləcəyi barədə tam təsdiqlənmiş rəqəmlər yoxdur.
Azərbaycan üçün əsas yaxın perspektiv daha çox qeyri-neft yükləri, konteyner daşımaları və tranzit xidmətləri ilə bağlı görünür. Əgər Hörmüzdəki məhdudiyyətlər uzun müddət davam edərsə, şirkətlər alternativ marşrutlara daha çox üstünlük verə bilər. Bu isə Azərbaycanın Xəzər limanları və dəmir yolları üçün əlavə yük bazarı yarada bilər.
Amma burada bir risk də var: İranın şimal limanlarının gücü cənub limanları ilə müqayisədə məhduddur. Üstəlik, Xəzər marşrutu bütün növ yüklər üçün Fars körfəzi marşrutunun tam əvəzi deyil.
Azərbaycan üçün əsas məsələ nədir?
İranın Xəzərə yönəlməsi özü-özlüyündə Azərbaycan üçün avtomatik iqtisadi qazanc yaratmır. Əsas məsələ bu yükün Azərbaycan üzərindən keçib-keçməməsidir. Əgər İran–Xəzər–Azərbaycan–Rusiya xətti üzrə yük axını böyüyərsə, Ələt limanı, dəmir yolları, Astara bağlantısı, logistika mərkəzləri və tranzit xidmətləri bundan faydalana bilər.
Əgər yük əsasən İranın şərq istiqamətində – Türkmənistan, Qazaxıstan və Çin marşrutlarına yönələrsə, Azərbaycanın qazancı daha məhdud olacaq.
Hazırkı proses buna görə Bakı üçün həm fürsət, həm də rəqabət məsələsidir.
Hörmüzdəki böhran uzandıqca ticarət marşrutlarının xəritəsi dəyişir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas sual isə budur: Xəzərə çıxan İran yükünün nə qədərini öz limanlarına və dəmir yollarına cəlb edə biləcək?
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
