Süni intellekt artıq yalnız texnologiya şirkətlərinin işi deyil. O, iqtisadiyyatda məhsul istehsalından xidmətlərə, təhsildən jurnalistikaya qədər bir çox sahədə iş üsullarını dəyişir.
Əsas sual isə budur: bu texnologiya insanların işini əlindən alacaq, yoxsa eyni işi daha sürətli və daha az xərclə görməyə imkan verəcək?
Dünya Bankının 2026-cı ildə açıqladığı Dünya İnkişafı Hesabatında süni intellektin inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün böyük imkanlar yarada biləcəyi vurğulanır. Hesabatın qiymətləndirməsinə görə, bu ölkələrdə mövcud iş yerlərinin 4,5 faizi generativ süni intellekt tərəfindən avtomatlaşdırılma riski ilə üzləşə bilər. Eyni zamanda, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda iş yerlərinin 16,2 faizində süni intellekt məhsuldarlığı əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Yüksək gəlirli ölkələr üçün müvafiq göstəricilər 14,2 və 18,7 faizdir.
Bu rəqəmlər bütün həmin iş yerlərinin yox olacağı demək deyil. Onlar texnologiyanın mümkün təsirini qiymətləndirir. Dünya Bankının əsas mesajı budur: inkişaf etməkdə olan ölkələr süni intellekti düzgün tətbiq etsələr, bəzi sahələrdə inkişafı sürətləndirə bilərlər.
Süni intellekt dünya iqtisadiyyatını necə dəyişir?
Süni intellektin iqtisadiyyata təsirinin əsas istiqamətlərindən biri məhsuldarlığın artmasıdır. Əvvəllər saatlarla vaxt aparan mətn hazırlamaq, məlumatları təhlil etmək, sənədləri qruplaşdırmaq və müştərilərə cavab vermək kimi işlər indi daha qısa müddətdə görülə bilər. Bu, şirkətlər üçün xərc və vaxta qənaət deməkdir. Lakin eyni zamanda işəgötürənlərin daha az əməkdaşla əvvəlki həcmdə iş görmək istəməsi ehtimalını da artırır.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 2025-ci il araşdırmasına görə, dünyada hər dörd işçidən təxminən biri generativ süni intellektin müəyyən təsir göstərə biləcəyi peşədə çalışır. Təşkilatın qənaətinə görə, ən ehtimal olunan nəticə bütün peşələrin yox olması deyil, işlərin və vəzifələrin dəyişməsidir. Ən çox təsirə məruz qala biləcək sahələr arasında sənədləşmə, məlumatların daxil edilməsi, mühasibat uçotunun bəzi əməliyyatları, mətn və rəqəmsal məzmun hazırlanması, eləcə də müəyyən proqramlaşdırma tapşırıqları var.
Azərbaycanda hansı peşələr dəyişə bilər?
Azərbaycanda peşələr üzrə süni intellekt riskini dəqiq faizlərlə göstərən etibarlı milli araşdırma olmadan hansı peşənin neçə faiz ixtisar ediləcəyini söyləmək düzgün olmaz. Ancaq beynəlxalq araşdırmalar və texnologiyanın hazırkı imkanları əsasında mümkün dəyişiklikləri təsvir etmək olar.
Müəllimlər: Süni intellekt dərs planı, test, çalışma vərəqi, təqdimat və fərdi öyrənmə materialları hazırlamağa kömək edə bilər. Məsələn, müəllim bir mövzunu müxtəlif səviyyələrdə öyrənən şagirdlər üçün ayrı-ayrı tapşırıqlar hazırlaya bilər. Bununla belə, uşaqların motivasiyası, sinifdə davranış, emosional dəstək və şagirdin real ehtiyacını müəyyənləşdirmək müəllimin mühüm funksiyaları olaraq qalır. Risk daha çox təkrarlanan hazırlıq işlərinin dəyişməsindədir.
Mühasiblər: Qaimələrin təsnifatı, ilkin sənədlərin yoxlanması, hesabat layihələrinin hazırlanması və məlumatların müqayisəsi avtomatlaşdırıla bilər. Kiçik şirkətdə süni intellekt və mühasibat proqramları gündəlik əməliyyatlara sərf edilən vaxtı azalda bilər. Ancaq vergi öhdəlikləri, maliyyə qərarları, sənədlərin hüquqi düzgünlüyü və səhvlərə görə məsuliyyət insan nəzarəti tələb edir.
Jurnalistlər: Süni intellekt xəbərin ilkin layihəsini, tərcüməni, müsahibə transkriptini, başlıq variantlarını və böyük sənədlərin xülasəsini hazırlaya bilər. Məsələn, bir jurnalist rəsmi hesabatı daha sürətlə təhlil edib onun vətəndaşın gündəlik həyatına təsirini izah edə bilər. Ancaq faktların yoxlanması, mənbənin etibarlılığı, hadisə yerində məlumat toplamaq və redaksiya məsuliyyəti avtomatik olaraq süni intellektə həvalə edilə bilməz. Təsdiqlənməmiş məlumatı dərc etmək media üçün ciddi risk olaraq qalır.
Proqramçılar: Süni intellekt kod yazmaq, proqramdakı səhvləri tapmaq, testlər hazırlamaq və texniki sənədləri izah etmək qabiliyyətinə malikdir. Bu, xüsusilə standart tapşırıqları sürətləndirə bilər. Bununla yanaşı, mürəkkəb sistemlərin layihələndirilməsi, təhlükəsizlik, texniki qərarların əsaslandırılması və yaradılan kodun yoxlanması proqramçıların rolunu dəyişir. Deməli, proqramlaşdırma biliyi ilə yanaşı, süni intellektin hazırladığı nəticəni qiymətləndirmək bacarığı da əhəmiyyət qazanır.
Kiçik biznes: Burada süni intellektin faydası daha tez hiss edilə bilər. Məsələn, mağaza məhsul təsvirlərini hazırlamaq, müştəri suallarına ilkin cavab vermək, satış məlumatlarını təhlil etmək və sosial şəbəkələr üçün reklam mətnləri yazmaq üçün bu texnologiyadan istifadə edə bilər. Bir neçə əməkdaşı olan şirkət bəzi işləri əlavə işçi götürmədən görə bilər. Lakin yanlış məlumat, müştəri məlumatlarının qorunması və avtomatik cavabların keyfiyyəti ayrıca nəzarət tələb edir.
Hansı işçilər daha çox risklə üzləşə bilər?
Peşənin adından çox, həmin peşə daxilində görülən tapşırıqlar əhəmiyyətlidir. İşin böyük hissəsi standart, rəqəmsal və təkrarlanan əməliyyatlardan ibarətdirsə, onun avtomatlaşdırılma ehtimalı daha yüksək ola bilər.
Məsələn, yalnız məlumat daxil edən əməkdaşla maliyyə hesabatlarını təhlil edən, riskləri qiymətləndirən və qərarlara görə məsuliyyət daşıyan mütəxəssisin işi eyni deyil. Eyni fərq jurnalistikada da var: standart xəbəri yenidən yazmaqla hadisənin səbəblərini araşdırmaq və ictimai əhəmiyyətini izah etmək fərqli bacarıqlar tələb edir.
Bununla belə, texnologiyanın işi görə bilməsi həmin işin dərhal avtomatlaşdırılacağı demək deyil. Şirkətin büdcəsi, hüquqi tələblər, məlumatların keyfiyyəti, dil imkanları və müştərilərin münasibəti də qərara təsir edir.
Azərbaycan üçün əsas imkan nədir?
İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün süni intellekt həm fürsət, həm də çağırışdır. Dünya Bankı rəqəmsal infrastruktur, internetə çıxış, bacarıqların inkişafı və institusional hazırlığı əsas şərtlər sırasında göstərir. Azərbaycanda da nəticə yalnız texnologiyanın mövcudluğundan deyil, müəssisələrin və işçilərin ondan necə istifadə etməsindən asılı olacaq.
İşçilər üçün ən praktik addım öz peşəsində hansı tapşırıqların avtomatlaşdırıla biləcəyini müəyyənləşdirməkdir. Sonra süni intellektdən istifadəni öyrənmək, nəticələri yoxlamaq və daha mürəkkəb bacarıqları inkişaf etdirmək lazımdır. İşəgötürənlər isə avtomatlaşdırmanın yalnız ixtisar vasitəsi kimi deyil, keyfiyyəti və məhsuldarlığı artırmaq üçün necə tətbiq edilə biləcəyini də qiymətləndirməlidirlər.
Süni intellektin gələcəyi bütün müəllimlərin, mühasiblərin, jurnalistlərin və proqramçıların işsiz qalacağı ssenarisi ilə məhdudlaşmır. Daha real ehtimal odur ki, bu peşələrin daxilində bəzi tapşırıqlar azalacaq, yeniləri yaranacaq və eyni işi görmək üçün tələb olunan bacarıqlar dəyişəcək. Əsas üstünlük texnologiyanın yerinə yetirə bilmədiyi işi görməkdən əlavə, onun imkanlarından düzgün istifadə etməyi və nəticəsinə görə məsuliyyət daşımağı bacaranlarda olacaq.
Nadir Talıblı