Ötən il Böyük Britaniya və Avropa İttifaqı Türkiyəyə təxminən 650 min ton plastik tullantı göndərib. Bu, istənilən digər ölkəyə göndərilən tullantıların həcmindən çoxdur. Tullantıların emalı Türkiyədə iş yerləri yaradır və müəssisələri ucuz xammalla təmin edir. Lakin bu fəaliyyət ətraf mühitə ciddi ziyan vurur.
Azpost.info bildirir ki, bu barədə “Bloomberg” yazır.
Aralıq dənizi sahilində yerləşən Adanalıoğlu çimərliyində xırdalanmış plastikin rəngli hissələrinə mütəmadi rast gəlinir. Ekspertlərin fikrincə, çirklənmənin mənbəyi qonşu Adana şəhərindəki emal müəssisələri ola bilər. Bu müəssisələr Böyük Britaniya və digər Avropa ölkələrindən gətirilən tullantılarla da işləyirlər. Plastik hissəciklər suvarma kanallarına, oradan Seyhan çayına və Aralıq dənizinə düşür. Dəniz axınları isə çirklənməni sahil boyunca yayır.
Yerli sakinlər bunun nəticələrini müşahidə edirlər. Həvəskar balıqçı Əhməd Takar danışıb ki, bir dəfə dəniz levreyinin içərisində plastik parçası tapıb. Onun sözlərinə görə, son illərdə balıqların sayı da azalıb.
Ekoloji hədəflər və idxaldan asılılıq
Antalyada keçiriləcək COP31 iqlim sammiti ərəfəsində Türkiyə hakimiyyəti və ekoloji təşkilatlar plastik çirklənməyə qarşı mübarizənin gücləndirilməsinə çağırırlar. Türkiyə 2035-ci ilədək dünyada tullantıların ümumi həcminin artım sürətinin yarıya endirilməsi ilə bağlı öhdəlik əldə etməyə çalışır. Hazırda dünyada hər il 2,5 milyard tondan çox tullantı yaranır.
Ekoloqlar plastik istehsalının və birdəfəlik qablaşdırmanın azaldılmasını, tullantı ixracı qaydalarının sərtləşdirilməsini və istehsalçıların məsuliyyətinin artırılmasını istəyirlər.
Avropa İttifaqı qablaşdırma tullantılarının azaldılması ilə bağlı tədbirləri artıq razılaşdırıb, may ayında tullantıların ixracına dair daha sərt qaydalar tətbiq edib. İttifaqda təkrar emal olunmuş plastikə tələbatı artırmalı olan dövri iqtisadiyyat haqqında qanunun qəbul edilməsi də planlaşdırılır. Böyük Britaniya da tullantı ixracına nəzarət etdiyini bildirir, lakin hələlik dövri iqtisadiyyatın inkişafı strategiyasını təqdim etməyib.
Avropa Komissiyası sentyabr ayında Türkiyədə plastik tullantılarla bağlı ciddi problemlərin olduğunu açıqlayıb. Bunlara dəniz mühitinin çirklənməsi, vəhşi təbiətə zərər, tullantıların açıq ərazilərdə yandırılması və qanunsuz şəkildə yığılması daxildir.
Yoxlamaların gücləndirilməsinə və cərimələrin artırılmasına baxmayaraq, şəffaflığın və məlumatların çatışmazlığı sistemə nəzarəti çətinləşdirir. Bununla belə, Avropa Komissiyası tullantıların Türkiyəyə göndərilməsinin davam etdirilməsini məqsədəuyğun sayır.
Avropa Parlamentinin deputatı, Avropa Komissiyasının ətraf mühit üzrə keçmiş üzvü Virqinius Sinkeviçius bildirib: “Avropa öz tullantılarına görə məsuliyyət daşımadan dünyanın qalan hissəsindən daha yüksək ekoloji standartlara əməl etməyi tələb edə bilməz”.
Onun sözlərinə görə, Avropa plastikləri başqa ölkələrin çaylarını, torpaqlarını və yaşayış məntəqələrini çirkləndirirsə, bu, təkrar emal deyil, çirklənmənin başqa ölkələrə daşınmasıdır.
Plastik dənizi və kənd təsərrüfatı torpaqlarını çirkləndirir
Türkiyəyə plastik tullantıların idxalı 2018-ci ildən sonra, Çin xarici tullantıların emalını dayandırdıqda kəskin artıb. Ötən il Böyük Britaniya və Avropa İttifaqı Türkiyəyə təxminən 650 min ton plastik tullantı göndərib.
Noyabrın 21-də Avropa İttifaqı İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına daxil olmayan ölkələrə tullantı ixracını qadağan edəcək. Türkiyə təşkilatın üzvü olduğuna görə Avropadan tullantı qəbul etməyə davam edə bilər. Bu isə tədarük həcminin artmasına səbəb ola bilər.
Bu biznesin iqtisadi üstünlükləri də var. Tullantıların emalı iş yerləri yaradır, qablaşdırma, kağız, tekstil və digər sahələrdə çalışan müəssisələri ucuz xammalla təmin edir. Adanada fəaliyyət göstərən emal şirkətinin sahibi Mehmet Başak bildirib: “Biz plastik tullantıların təxminən 80 faizini təkrar emal edirik, qalan hissəsini isə yanacaq kimi yandırıldığı sement zavoduna göndəririk”.
Onun sözlərinə görə, idxalın artması minlərlə suriyalı qaçqın üçün iş yerlərinin qorunmasına kömək edə bilər. Türkiyə üç milyondan çox suriyalıya ev sahibliyi edir. Buna görə tullantıların emalı həm iqtisadiyyat, həm də sosial sabitlik baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Lakin ekoloji nəticələr elmi araşdırmalarla da təsdiqlənir. Bu il dərc olunan elmi tədqiqata əsasən, Adanadakı emal müəssisələrindən çayın aşağı axını istiqamətində yerləşən su hövzələrində mikroplastik konsentrasiyası yuxarı axınla müqayisədə 132 dəfəyədək çox olub. Bəzi plastik hissəciklər yalnız aşağı axında aşkarlanıb. Bu da çirklənmə ilə müəssisələrin fəaliyyəti arasında mümkün əlaqəyə işarə edir.
Aralıq dənizində dünya üzrə mikroplastikin təxminən 7 faizi mövcuddur, halbuki onun payına dünya su həcminin cəmi 1 faizi düşür. Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, Aralıq dənizinə hər gün düşən 730 ton plastik tullantının təxminən 19,1 faizi Türkiyənin payına düşür. Bu göstəriciyə görə region ölkələri arasında Türkiyə yalnız Misirdən geri qalır.
Çirklənməni kənd təsərrüfatı, turizm və digər ölkələrdən, o cümlədən Suriya, Livan və Misirdən gələn tullantılar da artırır. Mikroplastik Yaxın Şərq və Şimali Afrikada ovlanan balıqlarda da aşkarlanır.
Türkiyə plastik tullantıların idxalını niyə qadağan etmir?
Adanadakı su yollarını araşdıran Çukurova Universitetinin dəniz bioloqu Sedat Gündoğdu hesab edir ki, yeganə həll yolu tullantı idxalının qadağan edilməsi ola bilər. “Öz tullantıları ilə hər bir ölkə özü məşğul olmalıdır. Əgər ölkə tullantılarını ixrac edə bilməsə, çirklənməni başqa yerlərə daşımaq əvəzinə, onların utilizasiyası yollarını axtarmalı olacaq”, – alim bildirib.
Türkiyənin “Sıfır Tullantı” proqramı tullantıların azaldılmasına və təkrar emalın inkişafına yönəlib. Ətraf mühit naziri Murat Kurumun məlumatına görə, tullantıların bərpası və təkrar emalı səviyyəsi 2017-ci ildəki 13 faizdən 2025-ci ildə 37,5 faizə yüksəlib. Hakimiyyət 2035-ci ilədək bu göstəricini 60 faizə çatdırmağı planlaşdırır.
Türkiyə xarici tullantıların idxalına müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq etsə də, onu tamamilə qadağan etməyib. Hökumət “Sıfır Tullantı” proqramının başqa ölkələr üçün nümunəyə çevriləcəyinə və dövri iqtisadiyyatın inkişafına kömək edəcəyinə ümid edir.
Bununla belə, plastik qırıntıları suvarma kanallarından əkin sahələrinə axmaqda davam edir. Yerli işçi Həsən Aktaş danışıb ki, naringi bağını becərərkən istifadə etdiyi çiləyicinin filtri plastik hissəciklərlə tutulduğu üçün avadanlıq işləməyib.
“Plastik hər yerdədir. Biz isə bununla bağlı heç nə edə bilmirik”, – o qeyd edib.