Dünyada rekord istilər davam etdiyi bir vaxtda alimlər gələcək üçün daha ciddi iqlim təhlükəsi barədə xəbərdarlıq edirlər. Yeni hesablamalara görə, əsrin sonuna qədər ekstremal isti günlərin müddəti 4 saatdan çox arta bilər. Ən narahatedici məqam isə əlavə istilik yükünün böyük hissəsinin gecə saatlarına düşəcəyidir. Bu isə insanların gündüzün istisindən sonra gecələr də bədənlərini kifayət qədər soyuda bilməməsi deməkdir.
Azpost.info bildirir ki, hazırda dünya artıq yay mövsümünün beşinci isti hava dalğasına hazırlaşır. Bir sıra bölgələrdə temperaturun 37°C-yə qədər yüksələcəyi gözlənilir.
Lakin iqlim tədqiqatçılarına görə, əsas təhlükə yalnız temperaturun neçə dərəcəyə qalxması deyil, istinin sutka ərzində nə qədər uzun müddət davam etməsidir.
İsti saatların sayı artacaq
Alimlər 1981-2023-cü illər arasında dünyanın müxtəlif bölgələrində saatlıq temperatur məlumatlarını təhlil ediblər.
Araşdırmaya görə, hazırda quru ərazilərdə hər yay orta hesabla 269 saat ekstremal istilik qeydə alınır. Yüksək istixana qazı emissiyalarının davam etdiyi ssenari üzrə aparılan modelləşdirmələr isə əsrin sonuna qədər bu göstəricinin əhəmiyyətli dərəcədə artacağını göstərir.
Proqnozlara əsasən, ekstremal isti günlərin müddəti 4 saatdan çox uzana bilər.
Burada ən ciddi dəyişiklik gecə temperaturunda gözlənilir.
Niyə isti gecələr daha təhlükəlidir?
İnsan orqanizmi gün ərzində yüksək temperaturun təsirinə məruz qaldıqdan sonra gecə saatlarında müəyyən qədər soyumağa ehtiyac duyur. Lakin gecə temperaturu yüksək qalarsa, bədən istiliyini lazımi səviyyədə aşağı sala bilmir.
Bu vəziyyət yuxunun keyfiyyətini poza, orqanizmin bərpasını çətinləşdirə və xüsusilə isti hava şəraitində ürək-damar sisteminə əlavə yük yarada bilər. Ən böyük risk yaşlı insanlar, uşaqlar, xroniki xəstəlikləri olan şəxslər və fiziki olaraq ağır şəraitdə işləyən insanlar üçün yaranır.
Başqa sözlə, gələcəyin əsas problemi yalnız “gündüz çox isti olacaq” deyil, həm də “gecə sərinləmək mümkün olmayacaq” vəziyyətidir.
Ən böyük yük kasıb ölkələrin üzərinə düşür
İqlim dəyişməsinin nəticələri bütün ölkələr üçün eyni deyil. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, aşağı və orta gəlirli ölkələr ekstremal istilərdən daha çox zərər görür. Bu ölkələrin bir çoxunun qlobal istixana qazı emissiyalarında tarixi payı nisbətən aşağı olsa da, onların istilik dalğalarına uyğunlaşmaq imkanları daha məhduddur.
Kondisioner sistemlərinin az yayılması, elektrik şəbəkələrinin yüklənməsi, səhiyyə infrastrukturunun imkanları və açıq havada işləyən insanların çoxluğu istilərin nəticələrini ağırlaşdıra bilər.
Bu səbəbdən iqlim böhranı yalnız ekoloji problem deyil, eyni zamanda sosial və iqtisadi bərabərsizlik məsələsidir.
Qərbi Avropada rekord istilər
Bu xəbərdarlıqlar Qərbi Avropada rekord temperatur göstəricilərinin qeydə alındığı dövrə təsadüf edir. Regionda iyun-iyul ayları müşahidələr tarixinin ən isti dövrlərindən biri olub. Orta temperaturun 21,62°C təşkil etdiyi və 2022-ci ilin göstəricisinin təxminən 3°C üstələdiyi bildirilir.
Bu cür temperatur rekordlarının daha tez-tez təkrarlanması alimlərin uzunmüddətli iqlim proqnozları ilə bağlı narahatlığını artırır.
Alimlər nə təklif edir?
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, hava temperaturunu yalnız gündəlik orta göstəricilərlə izləmək kifayət deyil.
Gələcəkdə sutka ərzində temperaturun saatbasaat dəyişməsinin daha ətraflı öyrənilməsi vacibdir.
Bu məlumatlar erkən xəbərdarlıq sistemlərinin təkmilləşdirilməsinə kömək edə bilər. Məsələn, gecə temperaturunun yüksək qalacağı əvvəlcədən müəyyən edilərsə, səhiyyə və fövqəladə xidmətlər risk qrupunda olan insanlara daha tez xəbərdarlıq edə bilər.
Bundan əlavə, şəhərlərdə yaşıllıqların artırılması, binaların istilik izolyasiyasının yaxşılaşdırılması, kölgələndirmə sistemlərinin genişləndirilməsi və enerji təminatının gücləndirilməsi isti hava dalğalarının təsirini azaltmağa kömək edə bilər.
Gələcəyin əsas problemi “isti gün” yox, “isti sutka” ola bilər
Alimlərin proqnozları göstərir ki, iqlim dəyişikliyi yalnız temperatur rekordlarının artması ilə məhdudlaşmır. Əgər yüksək emissiyalar davam edərsə, ekstremal istilərin müddəti uzanacaq və gecələr orqanizmin təbii şəkildə soyuması getdikcə çətinləşəcək.
Bu isə gələcəyin iqlim təhlükəsini bir qədər fərqli göstərir: insanlar yalnız günorta saatlarında deyil, gecə də istidən qorunmağa məcbur qala bilərlər.
Nadir Talıblı
