Qlobal neft bazarında son ayların ən sərt qiymət enişi qeydə alınıb. Bir neçə həftə əvvəl Yaxın Şərqdəki hərbi gərginlik səbəbindən sürətlə bahalaşan neft indi əks istiqamətdə hərəkət edir. Bəs bazarda nə baş verir? Bu eniş müvəqqətidir, yoxsa yeni mərhələnin başlanğıcıdır? Və ən vacibi – bunun Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri nə olacaq?
Müharibə riski azalanda qiymətlər də düşdü
İyul ayında İran-ABŞ gərginliyi, Hörmüz boğazı ətrafında yaranan təhlükə və mümkün hərbi toqquşma ehtimalı bazarda ciddi narahatlıq yaratmışdı. Dünyada istehlak olunan neftin təxminən beşdə biri məhz bu boğazdan daşındığı üçün investorlar riskləri qiymətlərə əlavə etmişdilər.
Nəticədə Brent markalı neft qısa müddətdə 20-25 faiz bahalaşmışdı.
Lakin vəziyyət cəmi bir neçə gün ərzində dəyişdi.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp İrana qarşı planlaşdırılan hərbi əməliyyatların dayandırıldığını açıqladı. Eyni zamanda Vaşinqton və Tehran arasında diplomatik danışıqların bərpası barədə mesajlar verildi. Bu açıqlamalar bazarda “müharibə riskinin” azalacağı gözləntisini gücləndirdi.
Nəticədə Brent markalı neft bir gündə 5 faizdən çox ucuzlaşaraq 83 dollar səviyyəsinə, WTI markası isə 80 dollardan aşağı düşdü.
OPEC+ də qiymətlərin enməsinə təkan verdi
Bazara təsir edən yeganə amil siyasi proseslər deyil. Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiyanın liderlik etdiyi OPEC+ alyansı sentyabr ayından gündəlik neft hasilatını daha 188 min barel artıracağını açıqlayıb.
Bu qərar bazara əlavə neft çıxacağı deməkdir. Təklif artdıqca isə qiymətlər üzərində aşağı yönlü təzyiq güclənir.
Beləliklə, bazar eyni anda iki siqnal aldı:
Yaxın Şərqdə müharibə riski azalır;
Bazara əlavə neft daxil olacaq.
Bu iki faktor qiymətlərin sürətlə geriləməsinə səbəb oldu.
Azərbaycan üçün vəziyyət necədir?
Maraqlıdır ki, dünya bazarında ucuzlaşmaya baxmayaraq, Azeri Light nefti hələ də yüksək qiymətlə satılır. Hazırda Azərbaycan neftinin qiyməti 98-102 dollar arasında dəyişir. Bu isə Brent markasına nisbətən ciddi qiymət üstünlüyünün qorunduğunu göstərir. Bunun səbəbi “Azeri Light” neftinin yüksək keyfiyyətə malik olması və Avropa bazarında ona sabit tələbatın qalmasıdır.
Büdcə üçün təhlükə varmı?
Hazırkı qiymətlər Azərbaycan büdcəsi üçün hələlik təhlükəli hesab edilmir. Əksinə, 80 dollar ətrafındakı Brent qiyməti dövlət büdcəsinin hesablandığı baza göstəricisindən xeyli yüksəkdir. Bu səbəbdən qısamüddətli eniş fiskal sabitliyi pozacaq səviyyədə görünmür.
Lakin qiymətlərin uzun müddət 70 dollar və ya daha aşağı səviyyədə qalması gələcəkdə Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinə və büdcə daxilolmalarına təsir göstərə bilər.
Qarşıdakı günlərdə nə gözlənilir?
Analitiklərin əksəriyyəti hesab edir ki, yaxın günlərdə Brent markalı neft 80-85 dollar diapazonunda sabitləşə bilər.
Ancaq bazarın istiqaməti yenə də geosiyasi hadisələrdən asılı olacaq. Əgər ABŞ və İran arasında danışıqlar uğurla nəticələnsə və Hörmüz boğazında təhlükəsizlik tam bərpa olunsa, qiymətlərdə əlavə eniş mümkündür.
Əksinə, danışıqlar pozularsa, bölgədə yeni hücumlar baş verərsə və ya Hörmüz boğazında gəmiçiliyə təhlükə artsa, bazara yenidən “risk mükafatı” daxil olacaq və neftin qiyməti qısa müddətdə 90 dolları keçə bilər.
Hazırda neft bazarı yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, siyasi qərarlarla idarə olunur. Donald Trampın diplomatik addımları və OPEC+ hasilatı artırmaq qərarı qiymətlərin kəskin enməsinə səbəb olsa da, Yaxın Şərqdə vəziyyət tam sabitləşməyib. Buna görə də bazarda yüksək dəyişkənliyin yaxın həftələrdə də davam edəcəyi ehtimal olunur.
Azərbaycan üçün isə əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, Azeri Light hələ də yüksək qiymət fərqini qoruyur. Bununla belə, dünya bazarında baş verən hər dəyişiklik ölkənin büdcəsi, valyuta gəlirləri və enerji ixracı baxımından diqqətlə izlənməlidir.
Samir Abdulla
