Mərkəzi Bankın məlumatına görə, Azərbaycanda illik inflyasiya 5,7 faiz, ABŞ dollarının məzənnəsi isə 1,7000 manat səviyyəsindədir. Kağız üzərində bu rəqəm o qədər də böyük görünməyə bilər. Lakin gündəlik alış-veriş edən ailə üçün qiymət artımı daha ciddi hiss oluna bilər.
Rəsmi inflyasiya ilə konkret ailənin şəxsi xərclərinin bahalaşması eyni şey deyil. İnflyasiya ölkə üzrə orta istehlak səbətinin qiymət dəyişməsini göstərir. Ailənin isə özünün tamamilə fərqli səbəti ola bilər. Məsələn, bir ailənin aylıq 1000 manatlıq büdcəsinin böyük hissəsi ərzağa, kirayəyə, kommunal xidmətlərə və nəqliyyata gedirsə, həmin ailənin hiss etdiyi qiymət artımı ümumi 5,7 faizdən fərqlənə bilər.
1000 manatlıq ailə büdcəsinə baxaq
Təsəvvür edək ki, ailənin aylıq xərci 1000 manatdır və büdcə təxminən belə bölünür:
| Xərc | Aylıq məbləğ |
|---|---|
| Ərzaq | 400 manat |
| Kirayə | 250 manat |
| Kommunal xidmətlər | 100 manat |
| Nəqliyyat | 100 manat |
| Digər xərclər | 150 manat |
| Cəmi | 1000 manat |
Bu bölgü konkret ailənin faktiki büdcəsi deyil, inflyasiyanın ailə xərclərinə necə təsir etdiyini göstərmək üçün nümunədir. İndi fərz edək ki, ərzaq xərcləri bir il ərzində 8 faiz, kommunal ödənişlər 5 faiz, nəqliyyat 7 faiz, kirayə isə 10 faiz bahalaşıb. Digər xərclərdə isə orta hesabla 3 faizlik artım olub.
Bu halda həmin ailənin aylıq 1000 manatlıq xərci belə dəyişir:
-Ərzaq: 400 – 432 manat
-Kirayə: 250 – 275 manat
-Kommunal: 100 – 105 manat
-Nəqliyyat: 100 – 107 manat
-Digər xərclər: 150 – 154,5 manat
Beləliklə, əvvəl 1000 manat olan aylıq büdcə təxminən 1073,5 manata yüksəlir. Yəni ailənin konkret istehlak səbətində qiymətlər orta hesabla 7,35 faiz artıb. Bu, rəsmi 5,7 faizlik inflyasiyadan yüksəkdir.
Niyə fərq yaranır?
Əsas səbəb istehlak səbətinin fərqli olmasıdır. Rəsmi inflyasiya hesablanarkən minlərlə məhsul və xidmətin qiymət dəyişməsi nəzərə alınır. Lakin hər ailə həmin məhsul və xidmətlərin hamısını eyni həcmdə almır. Məsələn, bir ailə aylıq gəlirinin 40 faizini ərzağa xərcləyirsə, ərzaq qiymətlərinin artması onun büdcəsinə daha ciddi təsir edəcək. Başqa ailə isə ev sahibidir və kirayə ödəmir. Belə ailə üçün kirayə qiymətlərinin artımının birbaşa təsiri yoxdur. Kredit ödənişi olan ailənin büdcəsi də fərqli görünür. Uşaqları məktəbə gedən, avtomobil saxlayan və hər gün işə gedib-gələn ailənin nəqliyyat və təhsil xərcləri daha yüksək ola bilər. Ona görə də “Azərbaycanda inflyasiya 5,7 faizdir” demək bütün ailələrin xərclərinin məhz 5,7 faiz artması demək deyil.
Ərzaq niyə daha çox hiss olunur?
Ailə büdcəsində ən çox hiss edilən maddələrdən biri ərzaqdır. Bunun sadə psixoloji səbəbi də var. İnsan ərzağı demək olar ki, hər gün alır. Çörək, süd, ət, tərəvəz, meyvə, yağ və digər məhsulların qiymətini tez-tez görür. Məsələn, bir məhsulun qiyməti 2 manatdan 2,20 manata qalxanda artım cəmi 20 qəpikdir. Amma ailə həmin məhsulu ay ərzində dəfələrlə alırsa, ilin sonunda ümumi xərc fərqi daha böyük görünür. Kirayə isə başqa xüsusiyyətə malikdir. Ailə onu hər gün hiss etməsə də, aylıq büdcənin böyük hissəsini birdəfəlik götürə bilər. Məhz buna görə xərcin büdcədəki payı qiymət artımının ailəyə təsirini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.
1000 manatlıq büdcədə ən böyük risk nədir?
Yuxarıdakı nümunədə ərzaq 8 faiz bahalaşdığı halda ailənin aylıq ərzaq xərci 32 manat artır. Kirayə 10 faiz bahalaşdıqda isə aylıq xərc daha 25 manat artır. Kommunal xidmətlərdə 5 faizlik artım 5 manat, nəqliyyatda 7 faizlik artım isə 7 manat əlavə xərc yaradır. Yəni faiz baxımından ən yüksək artım kirayədə olsa da, ailənin büdcəsinə təsir həm qiymət artımından, həm də həmin xərcin ümumi büdcədəki payından asılıdır. Bu, ailə büdcəsini idarə edənlər üçün vacib məqamdır: yalnız “hansı məhsul neçə faiz bahalaşıb?” sualına yox, “mən bu məhsula ayda nə qədər pul xərcləyirəm?” sualına da baxmaq lazımdır.
Dollar 1 manat 70 qəpikdirsə qiymətlər niyə yenə arta bilər?
Məzənnənin 1,7000 manat səviyyəsində sabit qalması idxal olunan məhsulların manat ifadəsində qiymətinə müəyyən sabitlik verir. Lakin bu, bütün qiymətlərin dəyişməz qalacağı anlamına gəlmir. Çünki məhsulun son qiymətinə yalnız dolların məzənnəsi təsir etmir. İstehsal və idxal xərcləri, dünya bazarında xammal qiymətləri, daşınma, yanacaq, əməkhaqqı, anbar və digər xərclər də qiymətə daxil olur. Məsələn, dollar dəyişməsə belə, xaricdən alınan məhsulun dünya qiyməti və ya onun daşınma xərci yüksələrsə, həmin məhsul Azərbaycanda bahalaşa bilər.
Eyni zamanda yerli məhsulların qiymətləri də yalnız məzənnədən asılı deyil.
Ailənin “şəxsi inflyasiyasını” necə hesablamaq olar?
Əslində bunu hər ailə özü hesablaya bilər. Bunun üçün son 12 ayda əsas xərcləri yazmaq və hər kateqoriyanın əvvəlki və indiki məbləğini müqayisə etmək kifayətdir. Məsələn, ailə əvvəl ayda 1000 manat xərcləyirdisə, indi eyni həyat tərzini qorumaq üçün 1070 manat tələb olunursa, həmin ailənin şəxsi büdcəsində xərc artımı 7 faiz təşkil edir. Əgər gəlir eyni müddətdə 5 faiz artıbsa, nominal gəlir artsa da, ailənin real alıcılıq qabiliyyəti əvvəlki səviyyədə qalmaya bilər.
Əsas məsələ rəqəmin özündən çox, sizin səbətinizdir
5,7 faizlik rəsmi inflyasiya iqtisadiyyat üzrə orta göstəricidir. Ailənin hiss etdiyi inflyasiya isə onun gündəlik həyatından asılıdır. Ərzağa çox pul xərcləyən ailə ərzaq qiymətlərindəki dəyişiklikləri daha kəskin hiss edəcək. Kirayədə yaşayan üçün mənzil xərci, avtomobil sahibinə görə yanacaq və texniki xidmət, uşaqlı ailə üçün isə ərzaq və digər gündəlik xərclər daha böyük əhəmiyyət daşıya bilər. Deməli, 5,7 faiz bütün ailələrin xərclərinin 5,7 faiz bahalaşdığı anlamına gəlmir.
1000 manatlıq nümunədə isə göründüyü kimi, ayrı-ayrı xərc maddələrində daha yüksək artım olduqda ailənin aylıq büdcəsi rəsmi inflyasiyadan daha sürətlə böyüyə bilər. Bu səbəbdən ailə büdcəsinə baxarkən yalnız “inflyasiya neçə faizdir?” sualını deyil, “mənim 1000 manatımın nə qədəri ərzağa, kirayəyə, kommunala və nəqliyyata gedir?” sualını vermək daha faydalıdır.
Samir Abdulla
