Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın oktyabrın 21-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə telefon zəngi Ankara ilə Bakı arasında son həftələrdə yaranmış siyasi gərginlik fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri uzun illərdir strateji tərəfdaşlıq, müdafiə əməkdaşlığı, enerji layihələri və regional maraqlar üzərində qurulub. Ancaq son həftələrdə məktəblərdə geyim qaydaları ilə bağlı mübahisənin iki ölkənin ictimai-siyasi gündəminə çıxması göstərdi ki, hətta yaxın müttəfiqlər arasında da daxili siyasətə münasibət məsələsi həssaslıq yarada bilər.
Mübahisənin əsas səbəblərindən biri Türkiyədə bəzi siyasi şəxslərin Azərbaycanda məktəbli geyimi qaydaları ilə bağlı qərarlara münasibəti olub. Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saralın açıqlaması Azərbaycanda etirazla qarşılanıb. Yeni Azərbaycan Partiyası Türkiyədəki bəzi siyasi şəxslərin bəyanatlarını Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirib. Sonrakı mərhələdə iki ölkədə ayrı-ayrı şəxslərlə bağlı daha sərt siyasi addımlar və qarşılıqlı ittihamlar gündəmə gəlib.
Ərdoğanın zəngi hansı mesajı verir?
Telefon danışığının ilk siyasi mənası münasibətlərin pisləşməsinin qarşısını almaq niyyətidir. Türkiyə Prezidentinin Azərbaycanla əməkdaşlığın daha yüksək səviyyəyə çatdırılacağına əminliyini ifadə etməsi, İlham Əliyevi Ankarada keçiriləcək Türk Dövlətləri Təşkilatının 13-cü Zirvə görüşünə dəvət etməsi rəsmi münasibətlərdə müsbət gündəliyin qorunduğunu göstərir.
Burada mühüm məqam odur ki, tərəflər yaranmış mübahisəni dövlətlərarası münasibətlərin ümumi istiqamətini müəyyənləşdirən əsas məsələyə çevirməyiblər. Ən azı rəsmi səviyyədə strateji əməkdaşlığın davam etdirilməsi mesajı verilir. İki ölkə arasında əməkdaşlıq təkcə siyasi bəyanatlardan ibarət deyil. Enerji, nəqliyyat, müdafiə sənayesi, ticarət və regional təhlükəsizlik sahələrində ortaq maraqlar mövcuddur. Azərbaycan Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxışını genişləndirir, Türkiyə isə Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanlarından, eləcə də Cənubi Qafqazdakı mövqeyindən faydalanır. İki ölkənin regional layihələrdə əməkdaşlığı hər iki tərəf üçün uzunmüddətli strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bu şəraitdə məktəbli geyimi və ya ayrı-ayrı siyasətçilərin bəyanatları ətrafında yaranmış mübahisənin genişmiqyaslı dövlətlərarası böhrana çevrilməsi tərəflərin əsas maraqlarına uyğun görünmür. Bir sözlə, Bakı və Ankara arasında fikir ayrılıqları yarana bilər, lakin bu, avtomatik olaraq strateji tərəfdaşlığın dəyişməsi demək deyil. Daha real ehtimal siyasi narazılıqların idarə olunması və əsas əməkdaşlıq istiqamətlərinin qorunmasıdır.
Bakı ilə Ankara arasında əsas problem nədir?
Son hadisələrin göstərdiyi əsas məsələ iki ölkənin strateji maraqlarının fərqlənməsi deyil, həssas daxili məsələlərə münasibətdə siyasi sərhədlərin necə qorunmasıdır. Azərbaycan öz təhsil siyasəti ilə bağlı qərarların ölkənin daxili səlahiyyətlərinə aid olduğunu vurğulayır. Türkiyədəki bəzi siyasi şəxslər isə həmin qərarlara öz ideoloji və ictimai baxışları çərçivəsində münasibət bildirirlər. Bu iki yanaşma toqquşanda məsələ yalnız məktəbli geyimi ilə məhdudlaşmır. Söhbət suverenlik, qarşılıqlı hörmət və müttəfiqlərin bir-birinin daxili qərarlarına necə yanaşması prinsipindən gedir. Strateji tərəfdaşlığın davamlılığı üçün tərəflərin hər hansı fikir ayrılığını ictimai qarşıdurmaya çevirmədən müzakirə edə bilməsi vacibdir. Eyni zamanda, ayrı-ayrı siyasətçilərin bəyanatlarını bütövlükdə Türkiyə dövlətinin və ya Azərbaycan cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək də düzgün olmaz.
Münasibətlərin real istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün təkcə liderlərin açıqlamalarına deyil, növbəti həftələrdə atılacaq addımlara da baxmaq lazımdır. İlk növbədə, Ankarada keçiriləcək Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə görüşü əhəmiyyətli siyasi platforma ola bilər. İlham Əliyevin dəvəti qəbul etməsi və mümkün təmasların məzmunu münasibətlərin normallaşması barədə əlavə siqnal verə bilər. İkinci mühüm göstərici tərəflərin ictimai ritorikası olacaq. Qarşılıqlı ittihamların azalması və mübahisəli məsələlər üzrə daha təmkinli mövqenin nümayiş etdirilməsi gərginliyin səngidiyini göstərə bilər. Üçüncü göstərici isə praktiki əməkdaşlığın davam etməsidir. Enerji, nəqliyyat, müdafiə və regional təhlükəsizlik sahələrində yeni təşəbbüslər münasibətlərin strateji əsaslarının qorunduğunu göstərən daha konkret əlamətlər olacaq.
Ərdoğanın İlham Əliyevə zəngi Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində gərginliyin idarə olunması üçün müsbət siyasi imkan yaradır. Ən real perspektiv iki ölkənin strateji əməkdaşlığı qoruması, eyni zamanda daxili məsələlər və siyasi bəyanatlar ətrafında yaranan fikir ayrılıqlarını nəzarətdə saxlamağa çalışmasıdır. Bakı ilə Ankara arasında münasibətlərin gələcəyini müəyyən edəcək əsas məsələ fikir ayrılıqlarının yaranıb-yaranmaması deyil, onların hansı üsulla həll edilməsidir. Tərəflər qarşılıqlı hörmət və suverenlik prinsipini qoruyaraq dialoqu davam etdirərək gərginliyi uzunmüddətli böhrana çevrilməsinin qarşısını ala biləcəklər.
X. SƏFƏRLİ
