Xaricdə təhsil alan azərbaycanlıların sayı ilə bağlı açıqlanan rəqəmlər arasında ciddi fərq var. Bir tərəfdən, qeyri-rəsmi hesablamalarda xarici ölkələrdə oxuyan azərbaycanlı tələbələrin ümumi sayının 60 mini keçdiyi bildirilir. Digər tərəfdən, dövlət proqramları və hökumətlərarası təqaüdlər çərçivəsində xaricdə təhsil alanların sayı cəmi 2 045 nəfərdir.
Bu fərq ilk baxışda ziddiyyətli görünsə də, əslində, söhbət fərqli maliyyələşmə kanallarından və fərqli statistik əhatə dairəsindən gedir.
Mövcud məlumatlara görə, xaricdə təhsil alan azərbaycanlıların böyük hissəsi təhsil haqqını və yaşayış xərclərini ailələrinin vəsaiti, şəxsi imkanları və ya başqa təqaüd proqramları hesabına ödəyir. Buna görə də yalnız dövlət proqramlarının statistikasına baxmaqla azərbaycanlı gənclərin xaricdə təhsil mənzərəsini tam qiymətləndirmək mümkün deyil.
Ən diqqətçəkən məqam isə Türkiyənin mövqeyidir. Türkiyə Ali Təhsil Şurasına (YÖK) aid olduğu bildirilən statistikada bu ölkənin universitetlərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 40 354 nəfər göstərilir. Bu rəqəm təsdiqlənərsə, Türkiyə xaricdə oxuyan azərbaycanlıların əsas istiqaməti olmaqla yanaşı, ümumi tələbə sayının da böyük hissəsini təşkil edir.
Türkiyədə 40 mindən çox azərbaycanlı tələbə var
Türkiyədəki tələbələrin sayı ilə bağlı ən konkret rəsmi göstəricilərdən biri YÖK-ün 2024–2028-ci illər üçün ali təhsilin beynəlmiləlləşməsi strategiyası sənədində yer alır. Sənədə əsasən, 2023/2024-cü tədris ilində Türkiyə universitetlərində 40 354 Azərbaycan vətəndaşı təhsil alıb. Bu göstərici ilə azərbaycanlılar Türkiyədə təhsil alan xarici tələbələr arasında suriyalılardan sonra ikinci yerdə qərarlaşıblar. Həmin dövrdə Türkiyədəki xarici tələbələrin ümumi sayı 336 366 nəfər olub. Azərbaycanlı tələbələrin 27 024 nəfəri kişi, 13 330 nəfəri qadın olub. Başqa sözlə, tələbələrin təxminən 67 faizi kişilər, 33 faizi isə qadınlardır. Bu bölgü Türkiyədəki azərbaycanlı tələbələrin təxminən üçdə ikisinin kişi olduğunu göstərir.
Dövlət hesabına xaricdə oxuyanların mənzərəsi fərqlidir
Dövlət proqramları ilə xaricdə təhsil alanların sayı ümumi tələbə axınının yalnız bir hissəsini təşkil edir. Təqdim edilən statistikaya görə, 2025/2026-cı tədris ilinin əvvəlində dövlət xətti ilə xarici ali təhsil müəssisələrində 2 045 Azərbaycan gənci təhsil alıb. Onlardan 1 872 nəfəri MDB-dən kənar ölkələrdə, 173 nəfəri isə MDB ölkələrində olub.
Bu qrupda Türkiyə 715 tələbə ilə birinci, Böyük Britaniya isə 438 tələbə ilə ikinci yerdədir. Macarıstanda 212, ABŞ-də 174, Rusiyada 158, Çində isə 104 azərbaycanlı dövlət xətti ilə təhsil alır.
Türkiyə və Böyük Britaniyanın payına birlikdə 1 153 tələbə düşür. Bu, 2 045 nəfərlik ümumi göstəricinin təxminən 56,4 faizi deməkdir. Yəni dövlət xətti ilə xaricdə oxuyan hər 10 azərbaycanlıdan beşindən çoxu bu iki ölkədə təhsil alır.
Dövlət proqramlarının miqyasını qiymətləndirərkən qəbul olunanlarla hazırda təhsil alanları da fərqləndirmək lazımdır. Məsələn, Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2025/2026-cı tədris ili üçün Dövlət Proqramı çərçivəsində 500 nəfər təqaüd qazanıb. Bu, həmin il üçün seçilənlərin sayıdır; əvvəlki illərdən proqramda təhsilini davam etdirənlərin ümumi sayı ilə eyni göstərici deyil.
Bu rəqəmlər Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Xaricdə təhsil təkcə gənclərin universitet seçimi deyil. Bu, həm də ailələrin təhsil xərcləri, ölkənin insan kapitalı və gələcək əmək bazarı ilə bağlı məsələdir. Türkiyənin üstün mövqeyi dil və mədəniyyət yaxınlığının, coğrafi əlçatanlığın və geniş universitet seçiminin tələbələrin qərarlarına təsir etdiyini göstərir. Böyük Britaniya, ABŞ və Macarıstan kimi ölkələrin dövlət proqramlarında önə çıxması isə xaricdə təhsilin yalnız bir istiqamətlə məhdudlaşmadığını göstərir.
Digər vacib sual bu gənclərin təhsildən sonra hansı hissəsinin Azərbaycana qayıtması və qazandıqları bilikləri yerli iqtisadiyyatda tətbiq etməsidir. Dövlət proqramlarında məzunların sayı və proqramdan sonrakı öhdəliklər ayrıca izlənir. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2025/2026-cı tədris ili ərzində Dövlət Proqramı üzrə 150 nəfər təhsilini uğurla başa vurub və proqramın məzunlarının ümumi sayı 610 nəfərə çatıb. Bu göstəricilər dövlət proqramlarının nəticələrini qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətlidir. Amma bütün xaricdə təhsil alan azərbaycanlıların gələcək karyerası və ölkəyə qayıtması barədə nəticə çıxarmaq üçün kifayət etmir.
Mövcud məlumatlar Türkiyənin azərbaycanlı tələbələr üçün əsas təhsil istiqaməti olduğunu, dövlət proqramlarında isə Türkiyə və Böyük Britaniyanın birlikdə yarıdan çox paya sahib olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, xaricdə təhsil alanların ümumi sayını dəqiq müəyyənləşdirmək üçün dövlət və özəl maliyyələşmə kanallarını, təhsil pillələrini və tədris illərini uzlaşdıran vahid statistikaya ehtiyac var.
Orxan Əlizadə
