Azərbaycanda günəş enerjisi istehsalının ən böyük layihələrindən biri olan “Qaradağ” Günəş Elektrik Stansiyasının (GES) istismara verilməsindən üç il ötür. Bu müddətdə stansiya təxminən 1,5 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edib. Bəs 262 milyon dollarlıq investisiya hesabına yaradılan bu layihə özünü doğruldubmu və onun qarşısında hansı texniki çağırışlar dayanır?
230 meqavat gücündə olan “Qaradağ” GES 2023-cü il oktyabrın 26-da rəsmi olaraq istismara verilib. Energetika Nazirliyinin məlumatlarına əsasən, stansiya həmin tarixdən 2026-cı ilin sentyabrınadək 1 milyard 488 milyon kVt-saat elektrik enerjisi istehsal edib.
Bu göstərici layihənin Azərbaycanın enerji sistemində real paya malik olduğunu göstərir. Bununla belə, stansiyanın iqtisadi səmərəliliyini tam qiymətləndirmək üçün yalnız istehsal olunan elektrik enerjisinin həcmi deyil, investisiyanın geri dönüşü, istismar xərcləri və şəbəkəyə inteqrasiya imkanları da nəzərə alınmalıdır.
Üç ildə nə qədər elektrik enerjisi istehsal olunub?
Stansiyanın istehsal göstəriciləri illər üzrə belə olub:
2023-cü ilin noyabr-dekabr ayları: 13,2 milyon kVt-saat;
2024-cü il: 490,4 milyon kVt-saat;
2025-ci il: 534,3 milyon kVt-saat;
2026-cı ilin ilk 9 ayı: 450,1 milyon kVt-saat.
Beləliklə, 2025-ci ildə istehsal 2024-cü illə müqayisədə 43,9 milyon kVt-saat artıb. 2026-cı ilin ilk doqquz ayında isə 450,1 milyon kVt-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Bu, 2025-ci ilin bütün ili üzrə göstəricinin təxminən 84,2 faizidir.
Stansiyanın illik istehsalı orta hesabla 500 milyon kVt-saat səviyyəsindədir. Bu, günəş enerjisinin Azərbaycanın elektrik istehsalında daha böyük rol oynaması baxımından əhəmiyyətlidir.
262 milyon dollarlıq investisiya nə qazandırır?
“Qaradağ” GES Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Masdar şirkətinin 262 milyon ABŞ dolları həcmində birbaşa xarici investisiyası hesabına inşa edilib. Layihə Azərbaycanın bərpaolunan enerji sektoruna xarici sərmayənin cəlb edilməsi baxımından mühüm nümunələrdən biridir.
Stansiyanın ildə orta hesabla 500 milyon kVt-saat elektrik enerjisi istehsal etməsi nəticəsində 110 milyon kubmetrdən çox təbii qaza qənaət olunduğu, atmosferə atılan karbon emissiyalarının isə təxminən 200 min ton azaldığı bildirilir.
Bu rəqəmlər layihənin iqtisadi və ekoloji əhəmiyyətini göstərir. Qaza qənaət elektrik enerjisinin istehsalında təbii yanacağa tələbatın azalması deməkdir. Karbon emissiyalarının aşağı düşməsi isə Azərbaycanın iqlim və yaşıl enerji hədəflərinə xidmət edir.
“Qaradağ” Günəş Elektrik Stansiyasından istehsal olunan elektrik enerjisinin satınalma qiyməti (tarifi) 1 kilovat-saat (kVt-saat) üçün 5,7 ABŞ dolları senti (ƏDV-siz) olaraq müəyyən edilib. Azərbaycan manatı ilə ifadə etdikdə bu, təxminən 9,7 qəpiyə bərabərdir. Masdar şirkəti ilə “Azərenerji” ASC arasında imzalanmış “Elektrik enerjisinin alqı-satqı müqaviləsi”nə əsasən, dövlət stansiyada istehsal olunan bütün elektrik enerjisini 20 il müddətinə bu sabit qiymətlə satın almağı öhdəsinə götürüb.
İstehsal olunan elektrik enerjisi “Azərenerji” ASC-yə satılır və onun vasitəsilə birbaşa Azərbaycanın ümumi daxili enerji şəbəkəsinə (milli rəqəmsal şəbəkəyə) ötürülür. Stansiyadan alınan enerji ölkə daxilində paylanılır və təxminən 110 mindən çox ev təsərrüfatının (mənzilin) elektrik enerjisinə olan tələbatını ödəyir.
Yaşıl enerji yerli tələbata yönəldildiyi üçün ənənəvi istilik stansiyalarında elektrik istehsal etmək üçün istifadə olunan təbii qaza qənaət edilir. Ötən 3 ildə qənaət olunmuş yüz milyonlarla kubmetr Azərbaycan qazı daxili şəbəkədə yandırılmaq əvəzinə, Avropa və digər xarici bazarlara ixrac olunaraq ölkəyə əlavə valyuta qazandırıb.
550 hektar ərazidə 570 min günəş paneli
“Qaradağ” GES 550 hektar ərazini əhatə edir və burada 570 min günəş paneli quraşdırılıb. Stansiyanın miqyası onun istismarının daimi texniki xidmət və dəqiq idarəetmə tələb etdiyini göstərir. Günəş stansiyalarında elektrik istehsalı hava şəraitindən və günəş şüalarının intensivliyindən asılıdır. Buna görə də stansiyanın gündəlik və mövsümi istehsalı eyni olmur. Buludluluq, yağıntı, toz və panellərin səthində çirklənmə istehsal göstəricilərinə təsir edə bilər.
Qaradağ və Abşeron yarımadasının quru, küləkli və tozlu şəraiti panellərin təmiz saxlanmasını vacib edir. 570 min panelə texniki qulluq göstərilməsi isə əlavə əməliyyat xərcləri yaradır. Robotik təmizləmə sistemləri bu işin səmərəliliyini artıra bilər, lakin texniki xidmət ehtiyacını tam aradan qaldırmır.
Əsas çağırış: günəş enerjisini necə saxlamaq olar?
Günəş enerjisinin əsas xüsusiyyətlərindən biri istehsalın günün saatlarına və hava şəraitinə bağlı olmasıdır. Stansiya gündüz elektrik enerjisi istehsal etsə də, həmin enerjinin bir hissəsini saxlayıb axşam və gecə saatlarında istifadə etmək üçün enerji yığım sistemlərinə ehtiyac yaranır. Belə sistemlər olmadıqda, günəş enerjisinin istehsalı ilə istehlakın vaxtı həmişə üst-üstə düşmür. Elektrik şəbəkəsi də istehsaldakı dəyişikliklərə uyğunlaşmalıdır.
“Qaradağ” GES üçün 200 MVt-saatlıq enerji saxlanc sisteminin qurulması bu baxımdan mühüm addım ola bilər. Belə sistem istehsalın yüksək olduğu saatlarda enerjinin bir hissəsini toplamağa, ehtiyac yarandıqda isə şəbəkəyə ötürməyə imkan verir. Bununla belə, sistemin faktiki səmərəliliyi onun gücü, tutumu, idarəetmə rejimi və iqtisadi şərtlərindən asılı olacaq.
Digər məsələ elektrik şəbəkəsinin çevikliyidir. Günəş enerjisi istehsalı sürətlə dəyişəndə sistemdə tarazlığı qorumaq üçün digər elektrik stansiyalarının və şəbəkə infrastrukturunun uyğun işləməsi vacibdir. Bu məqsədlə “Qaradağ” GES layihəsi çərçivəsində 330 kilovoltluq yarımstansiyanın inşa edildiyi bildirilir.
Bərpaolunan enerji gücləri artdıqca şəbəkənin rəqəmsal idarə olunması, istehsalın dəqiq proqnozlaşdırılması və enerji saxlanc imkanları daha böyük əhəmiyyət qazanacaq.
“Qaradağ” təcrübəsi yeni layihələrə yol açır
Stansiyanın yaradılması Azərbaycanda daha böyük bərpaolunan enerji layihələrinin inkişafına da təkan verib. Masdar ilə əməkdaşlıq çərçivəsində 445 MVt gücündə Biləsuvar və 315 MVt gücündə Neftçala günəş elektrik stansiyalarının layihələri irəli aparılır. “Qaradağ” stansiyasının gücünün əlavə 350 MVt artırılması da gələcək planlar sırasında göstərilir.
Bu layihələrin reallaşması Azərbaycanın enerji istehsalında günəş və digər bərpaolunan mənbələrin payının artmasına imkan yarada bilər. Ölkənin qarşıya qoyduğu hədəf 2030-cu ilə qədər bərpaolunan enerji mənbələrinin elektrik enerjisi istehsalının qoyuluş gücündəki payını 30 faizə çatdırmaqdır.
“Qaradağ” GES-in üç il ərzində 1 milyard 488 milyon kVt-saat elektrik enerjisi istehsal etməsi, ildə orta hesabla 500 milyon kVt-saatlıq hasilata yaxınlaşması və təbii qaza qənaət imkanları layihənin enerji və ekoloji baxımdan əhəmiyyətini göstərir.
Samir Abdulla
