Azərbaycanın elektrik enerjisi ixracı 2026-cı ilin yanvar–sentyabr aylarında kəskin azalıb. Doqquz ay ərzində xarici bazarlara 341,1 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi göndərilib, ixracdan əldə olunan gəlir isə 17,6 milyon dollar təşkil edib. İxracın fiziki həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 67,3 faiz aşağı düşüb.
Bu göstərici Azərbaycanın enerji sektorunda diqqətçəkən dəyişikliklərdən xəbər verir. Ancaq ixracın azalmasını dərhal elektrik çatışmazlığı, istehsalın çökməsi və ya xarici bazarlara çıxış imkanlarının itirilməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Səbəbləri anlamaq üçün istehsal, daxili istehlak, idxal və regional enerji ticarətini birlikdə təhlil etmək lazımdır.
İxrac azalır, enerji istehsalı isə necə dəyişib?
Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, Azərbaycanda 2026-cı ilin yanvar–sentyabr aylarında 21,19 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 352,8 milyon kilovat-saat çoxdur.
Eyni zamanda, elektrik istehsalının strukturunda dəyişiklik baş verib. Doqquz ay ərzində su elektrik stansiyalarında istehsal 2,77 milyard kilovat-saat, külək elektrik stansiyalarında 768,7 milyon kilovat-saat, günəş elektrik stansiyalarında isə 501,5 milyon kilovat-saat təşkil edib. Bərpa olunan enerji mənbələrindən, o cümlədən su elektrik stansiyalarından əldə edilən elektrik enerjisinin ümumi həcmi 4,23 milyard kilovat-saata çatıb.
Beləliklə, Energetika Nazirliyinin operativ göstəriciləri ümumi elektrik istehsalının azalmadığını, əksinə, müəyyən qədər artdığını göstərir. Bu isə ixracdakı kəskin azalmanın yalnız istehsal həcmi ilə izah edilməsinin mümkün olmadığını ortaya qoyur.
Bununla belə, Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsaslanan digər hesabatlarda 2026-cı ilin ilk doqquz ayında elektrik istehsalının ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2,3 faiz azaldığı göstərilib. Fərq hesabatların əhatə dairəsi və uçot metodologiyası ilə bağlı ola bilər. Buna görə yekun nəticə çıxararkən müqayisə edilən göstəricilərin eyni metodologiyaya əsaslanması vacibdir.
Daxili tələbat ixrac imkanlarını məhdudlaşdırırmı?
Elektrik enerjisinin ixrac həcminə təsir edən əsas amillərdən biri ölkənin daxili enerji balansıdır. İstehsal olunan elektrik enerjisi əvvəlcə daxili tələbatın ödənilməsinə, sistemin etibarlı işləməsinə və şəbəkə itkilərinin qarşılanmasına yönəldilir. Yalnız mövcud imkanlar çərçivəsində xarici bazarlara əlavə həcm çıxarmaq mümkün olur.
Əhalinin istehlakı, sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti, mövsümi tələbat və enerji sisteminin texniki ehtiyacları ixrac üçün qalan həcmi dəyişə bilər.
İdxalın artması nə deməkdir?
Elektrik ticarətində diqqət çəkən digər məqam idxal göstəricisidir. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına əsaslanan hesablamalara görə, 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında Azərbaycan 319,04 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi ixrac edib. Həmin dövrdə idxalın həcmi 143,72 milyon kilovat-saat olub.
Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə idxalın fiziki həcmi 24,3 faiz artıb, ixrac isə kəskin azalıb. Bu, elektrik enerjisi üzrə xarici ticarət balansında dəyişiklik olduğunu göstərir. Ancaq idxalın artması da öz-özlüyündə ölkədə enerji çatışmazlığının yarandığını göstərmir. Elektrik enerjisi müxtəlif saatlarda və mövsümlərdə fərqli qiymət və şərtlərlə alınıb-satıla bilər. Şəbəkənin texniki rejimi, qonşu ölkələrlə enerji mübadiləsi və müqavilə öhdəlikləri də bu prosesə təsir edə bilər.
Regional enerji bazarı və ötürmə imkanları
Azərbaycan elektrik enerjisini əsasən region ölkələri ilə ticarət çərçivəsində ixrac edir. Gömrük məlumatlarına əsaslanan açıqlamalarda Rusiya, Gürcüstan və İran elektrik ticarətinin əsas istiqamətləri arasında göstərilir.
Bu bazarlarda tələb, qiymətlər, mövsümi ehtiyaclar və elektrik enerjisinin ötürülməsi imkanları ixracın həcminə təsir göstərə bilər. Xarici bazarlarda tələb azaldıqda və ya alternativ təchizat mənbələri daha əlverişli olduqda ixrac həcmi aşağı düşə bilər. Eyni zamanda, ötürmə xətlərinin gücü və regional enerji sistemlərinin iş rejimi də əhəmiyyətlidir.
Lakin Azərbaycanın elektrik ixracının 67,3 faiz azalmasını konkret ölkənin tələbinin zəifləməsi, ötürmə xətlərində problem və ya müqavilələrin dəyişməsi ilə əlaqələndirmək üçün həmin amilləri təsdiqləyən ayrıca məlumat lazımdır. Mövcud rəqəmlər bu ehtimalları araşdırmağa əsas verir, amma onlardan heç birini hələlik əsas səbəb elan etməyə imkan vermir.
İxrac gəlirləri iqtisadiyyat üçün nə qədər əhəmiyyətlidir?
341,1 milyon kilovat-saat elektrik enerjisinin 17,6 milyon dollara satılması hər kilovat-saat üçün orta hesabla təxminən 5,16 ABŞ senti ixrac gəlirinə uyğun gəlir. Bu, ümumi göstəricilər əsasında aparılan hesablamadır; müxtəlif müqavilələrin qiymətlərini ayrıca əks etdirmir.
Elektrik ixracı Azərbaycanın ümumi enerji gəlirləri fonunda neft və qaz ixracı ilə müqayisədə daha kiçik istiqamətdir. Buna baxmayaraq, elektrik enerjisinin xaricə satılması enerji sisteminin səmərəliliyi, regional əməkdaşlıq və qeyri-neft ixracının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
İxracın azalması elektrik enerjisi satışından əldə olunan gəlirlərin də aşağı düşməsi riskini yaradır. Bununla belə, gəlirdəki dəqiq dəyişiklik yalnız fiziki həcmə deyil, ixrac qiymətlərinə də bağlıdır.
Azərbaycan eyni zamanda külək və günəş enerjisi layihələrini genişləndirir. Yeni generasiya gücləri gələcəkdə daxili tələbatın ödənilməsinə, təbii qazdan istifadənin optimallaşdırılmasına və elektrik ixracı imkanlarının artırılmasına kömək edə bilər. Ancaq yeni stansiyaların tikilməsi öz-özlüyündə ixracın artacağına zəmanət vermir: bunun üçün ötürmə infrastrukturu, xarici bazarlara çıxış və kommersiya baxımından əlverişli müqavilələr də lazımdır.
Azərbaycan elektriki necə ixrac edəcək?
Mövcud rəqəmlər bir neçə mühüm məqamı üzə çıxarır: elektrik ixracı kəskin azalıb, idxalın artması ilə bağlı göstəricilər var və bərpa olunan enerji istehsalında ciddi artım müşahidə olunur. Bununla yanaşı, ümumi istehsalla bağlı müxtəlif rəsmi hesabatlarda fərqli nəticələr təqdim edilir.
İxracdakı azalmanın səbəbini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün eyni dövr üzrə daxili istehlak, elektrik istehsalı, idxal-ixrac, qiymətlər və ölkələr üzrə ticarət məlumatları birgə təhlil edilməlidir.
Əsas məsələ yalnız daha çox elektrik istehsal etmək deyil. Həm də həmin enerjini hansı bazara, hansı qiymətə və hansı ötürmə imkanları hesabına satmağın iqtisadi baxımdan sərfəli olduğunu müəyyənləşdirməkdir.
Samir Abdulla
