çay
Azərbaycanda çay sadəcə içki deyil, gündəlik həyatın və qonaqpərvərliyin ayrılmaz hissəsidir. Səhər yeməyindən sonra, işdə fasilə zamanı, axşam ailə süfrəsində – gün ərzində bir neçə dəfə çay içmək çoxları üçün adi vərdişdir.
Araşdırmalar çayın tərkibindəki faydalı maddələrin ürək-damar sağlamlığı ilə müsbət əlaqəsini göstərsə də, onun necə, nə qədər və hansı temperaturda içilməsi də əhəmiyyətlidir. Bəzən faydalı hesab etdiyimiz bu vərdiş dəmirin mənimsənilməsinə mane ola, yuxuya təsir göstərə və çox isti içildikdə sağlamlıq riski yarada bilər.
Bəs hər gün çay içənlər hansı 5 vacib məqamı bilməlidir?
Hər gün çay içənlərin bilməli olduğu 5 mühüm məqam
1. Çay ürək-damar sağlamlığı ilə müsbət əlaqələndirilir
Qara və yaşıl çayın tərkibində polifenollar, o cümlədən flavonoidlər var. Bu maddələr antioksidant xüsusiyyətlərə malikdir və orqanizmdə oksidləşdirici stress proseslərinə təsir göstərə bilər.
2024-cü ildə 1,9 milyondan çox insanın iştirak etdiyi 38 prospektiv araşdırmanın nəticələrini birləşdirən meta-analizdə çayı daha çox içən insanlarda ümumi ölüm və ürək-damar xəstəliklərindən ölüm riskinin daha aşağı olduğu müşahidə edilib.
Araşdırmada gündə təxminən 1,5-2 stəkan çay içilməsi ilə daha müsbət göstəricilər arasında əlaqə müəyyən edilib. Lakin alimlər bunun çayın insan ömrünü birbaşa uzatdığını sübut etmədiyini vurğulayırlar. Çay içən insanların digər həyat tərzi xüsusiyyətləri də nəticələrə təsir göstərə bilər.
ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutunun (NIH) məlumatına görə, Britaniyada təxminən 500 min insanın iştirakı ilə aparılan araşdırmada gündə iki və daha çox fincan çay içənlərdə ölüm riski çay içməyənlərlə müqayisədə 9-13 faiz aşağı olub.
2. Yeməkdən dərhal sonra çay içmək dəmirin mənimsənilməsini azalda bilər
Çay sevənlərin diqqət etməli olduğu mühüm məsələlərdən biri də dəmir çatışmazlığıdır.
Çayın tərkibindəki polifenollar qidalardakı, xüsusilə bitki mənşəli dəmirin orqanizm tərəfindən mənimsənilməsini çətinləşdirə bilər. Bu, dəmir ehtiyatı aşağı olan insanlar üçün daha əhəmiyyətlidir.
Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) dəmir preparatları qəbul edənlərə çay və qəhvəni həmin preparatlarla eyni vaxtda içməməyi, arada təxminən iki saat fasilə saxlamağı tövsiyə edir.
Dəmir çatışmazlığı riski olan şəxslərin yemək zamanı və dərhal sonra çay içmək əvəzinə, onu yeməkdən ən azı bir saat sonraya saxlaması məqsədəuyğundur.
Xüsusilə ət yeməyənlər, hamilə qadınlar və əvvəllər dəmir çatışmazlığı aşkarlanmış şəxslər bu məqama diqqət yetirməlidirlər.
3. Axşam içilən çay yuxuya mane ola bilər
Çayın tərkibində kofein var. Bu maddə insanın ayıqlığını artırsa da, həssas insanlarda ürəkdöyünmə, narahatlıq və yuxuya getməkdə çətinlik yarada bilər.
ABŞ Qida və Dərman Administrasiyasının (FDA) məlumatına görə, 12 unsiya (təxminən 355 ml) qara çayda orta hesabla 71 milliqram, yaşıl çayda isə 37 milliqram kofein ola bilər. Dəqiq miqdar çayın növündən, dəmlənmə müddətindən və hazırlanma qaydasından asılıdır.
FDA əksər sağlam yetkinlər üçün gündə 400 milliqrama qədər kofeinin adətən mənfi təsirlərlə əlaqələndirilmədiyini bildirir. Ancaq bu, hər kəs üçün eyni hədd demək deyil. Bəzi insanlar daha az kofein qəbul etdikdə belə yuxu problemi yaşayırlar.
Yuxuya getməkdə çətinlik çəkənlər axşam saatlarında qara və yaşıl çay istehlakını azaltmalı, ehtiyac olduqda kofeinsiz alternativlərə üstünlük verməlidirlər.
4. Çayı çox isti içmək təhlükəli ola bilər
Çay içərkən temperatur da nəzərə alınmalıdır. Bir çox insan təzə dəmlənmiş, qaynar çayı dərhal içməyə üstünlük verir. Lakin elmi araşdırmalar çox isti içkilərin qida borusuna zərər verə biləcəyini göstərir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) 65°C-dən yüksək temperaturda içilən içkiləri insanlarda ehtimal olunan kanserogen amil kimi təsnif edib.
Burada əsas risk çayın özü deyil, onun həddindən artıq isti olmasıdır. Çox isti maye qida borusunun selikli qişasını zədələyə və uzun müddətdə xərçəng riskinin artması ilə əlaqələndirilə bilər.
Ona görə də çayı dəmlədikdən dərhal sonra içmək əvəzinə bir qədər soyumasını gözləmək daha təhlükəsizdir.
5. Çaya əlavə edilən şəkər onun faydasını azalda bilər
Çayın özündə demək olar ki, kalori yoxdur. Lakin ona əlavə edilən şəkər içkinin enerji dəyərini artırır.
Gün ərzində bir neçə stəkan çaya şəkər əlavə edən insan fərqinə varmadan əlavə kalori qəbul edə bilər. Bu vərdiş uzun müddətdə artıq çəki və diş sağlamlığı ilə bağlı problemlərə də töhfə verə bilər.
Çayı şəkərsiz içməyə alışmaq daha məqsədəuyğundur. Əgər bu çətindirsə, şəkərin miqdarını tədricən azaltmaq olar. Limon əlavə etmək isə şəkərsiz çayın dadını dəyişmək üçün alternativdir.
Bəs gündə neçə stəkan çay içmək olar?
Elmi məlumatlar hər kəs üçün vahid gündəlik çay norması müəyyən etmir. Çayın təsiri onun növündən, dəmlənməsindən, tərkibindəki kofeindən və insanın sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır.
2024-cü ildə dərc olunan geniş meta-analizdə gündə təxminən 1,5-2 stəkan çay içilməsi müsbət sağlamlıq göstəriciləri ilə əlaqələndirilib. Ancaq bu rəqəm tibbi norma və ya hamı üçün məcburi tövsiyə deyil.
Əsas məsələ çayı həddindən artıq isti içməmək, şəkərdən mümkün qədər az istifadə etmək, dəmir preparatları ilə eyni vaxtda qəbul etməmək və kofeinin yuxuya təsirini nəzərə almaqdır.
Beləliklə, gündəlik çay vərdişindən imtina etmək vacib deyil. Sadəcə onu necə içdiyimizə diqqət yetirmək lazımdır.
Sunay Aydın
