ABŞ, Rusiya və Ukrayna nümayəndələri noyabrın 10-11-də Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Abu-Dabidə yenidən danışıqlar masasına oturacaqlar. Bu, tərəflər arasında fevral ayından bəri keçiriləcək ilk üçtərəfli görüş olacaq. Danışıqların əsas mövzusu müharibədən sonra Ukraynaya veriləcək təhlükəsizlik təminatları, hərbi əməliyyatların dayandırılması və gələcək sülh razılaşmasının şərtləridir.
Lakin görüş ərəfəsində Moskva ilə Kiyev arasında mövqelər hələ də ciddi şəkildə fərqlənir. Rusiya ərazi və hərbi-siyasi tələblər irəli sürür, Ukrayna isə ərazilərindən imtinanı qəbul etmir və gələcəkdə yeni hücumun qarşısını alacaq real təhlükəsizlik təminatları tələb edir. Bu səbəbdən Abu-Dabidəki danışıqların əsas sınağı tərəflərin ortaq mövqe tapıb-tapmayacağı olacaq.
Danışıqların gündəliyində hansı məsələlər var?
ABŞ-ın xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoffun açıqlamasına görə, görüşlərdə müharibədən sonrakı təhlükəsizlik razılaşmaları, gərginliyin azaldılması, humanitar məsələlər və sülhə doğru növbəti addımlar müzakirə olunacaq. ABŞ nümayəndə heyətində Uitkoffla yanaşı, Donald Trampın kürəkəni Cared Kuşnerin də iştirakı gözlənilir. Rusiya nümayəndə heyətinə prezident Vladimir Putinin köməkçisi Vladimir Medinski, Ukrayna nümayəndə heyətinə isə Rustem Umerov rəhbərlik edəcək.
Görüşün gündəliyində bir neçə mürəkkəb məsələ var:
-Ukraynaya müharibədən sonra hansı təhlükəsizlik təminatları veriləcək?
-Rusiya və Ukrayna arasında atəşkəs hansı şərtlərlə mümkün olacaq?
-İşğal edilmiş ərazilərin gələcək statusu necə müəyyənləşdiriləcək?
-Ukrayna ordusunun sayına və hərbi imkanlarına məhdudiyyət qoyulacaqmı?
-Humanitar məsələlər, o cümlədən əsirlərin mübadiləsi üzrə hansı razılaşmalar əldə edilə bilər?
Bu məsələlərin hər biri tərəflər arasında ciddi fikir ayrılığı yaradır.
Əsas mübahisə: Ukraynaya təhlükəsizlik təminatları necə veriləcək?
Ukrayna üçün ən vacib məsələlərdən biri müharibə başa çatdıqdan sonra Rusiyanın yenidən hücum etməyəcəyinə dair etibarlı təminat almaqdır. Prezident Volodimir Zelenski və Qərb tərəfdaşları NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər mexanizmləri müzakirə edirlər. Bu maddəyə əsasən, alyans üzvünə hücum bütün üzvlərə qarşı hücum kimi qiymətləndirilir. Kiyev istəyir ki, gələcəkdə Rusiya yenidən hərbi əməliyyatlara başlasa, Qərb ölkələrinin necə və hansı vasitələrlə müdaxilə edəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilsin. Zelenskinin mövqeyinə görə, sadəcə siyasi vədlər kifayət deyil, konkret fəaliyyət mexanizmi olmalıdır.
Rusiya isə təhlükəsizlik təminatlarının yalnız Ukrayna üçün nəzərdə tutulmasına qarşı çıxır. Moskva öz təhlükəsizlik maraqlarının da nəzərə alınmasını, Ukraynanın NATO-ya üzvlük iddiasından imtina etməsini və hərbi imkanlarına məhdudiyyət qoyulmasını istəyir.
Tərəflər təhlükəsizlik məsələsinə tamamilə fərqli mövqelərdən yanaşırlar: Kiyev yeni hücumun qarşısını alacaq təminatlar, Moskva isə Ukraynanın hərbi-siyasi istiqamətini məhdudlaşdıran razılaşmalar tələb edir.
Ərazi məsələsi: Moskva və Kiyev güzəştə gedə bilərmi?
Danışıqların ən çətin mövzularından biri ərazi məsələsidir.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ukraynanın Moskvanın ilhaq etdiyini elan etdiyi dörd bölgədən – Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xersondan qoşunlarını çıxarmasını tələb edir. Rusiya bu əraziləri öz ərazisi hesab etsə də, onların hamısına faktiki nəzarət etmir. Ukrayna isə döyüş meydanında itirilmiş ərazilərdən könüllü şəkildə imtina etməyi rədd edir. Kiyevin mövqeyinə görə, ərazi məsələsi yalnız Ukraynanın suverenliyi və beynəlxalq hüquq çərçivəsində müzakirə oluna bilər.
Digər mühüm fikir ayrılığı atəşkəsin hansı ardıcıllıqla həyata keçirilməsidir. Ukrayna əvvəlcə hərbi əməliyyatların dayandırılmasını, daha sonra geniş sülh razılaşması üzrə danışıqların aparılmasını istəyir. Moskva isə ümumi atəşkəsin Ukrayna ordusuna yenidən silahlanmaq və qüvvələrini bərpa etmək imkanı verəcəyini iddia edir.
Avropa danışıqlarda iştirak edəcəkmi?
Abu-Dabidəki görüşün digər həssas məsələsi Avropa ölkələrinin danışıqlardakı roludur.
Ukrayna hesab edir ki, onun təhlükəsizliyinə təminat verəcək Avropa dövlətləri sülh danışıqlarında birbaşa iştirak etməlidir. Rusiya isə Avropa nümayəndələrinin hazırkı üçtərəfli görüşə qatılmasına qarşı çıxır. Kremlin mövqeyinə görə, Avropa ölkələri daha geniş təhlükəsizlik razılaşmalarının müzakirəsi zamanı prosesə cəlb oluna bilər. ABŞ nümayəndələri də Abu-Dabi görüşləri ilə paralel olaraq Avropa İttifaqı, NATO, Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya təmsilçiləri ilə Ukraynaya təhlükəsizlik təminatları və Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası barədə məsləhətləşmələr aparırlar.
Bu, ABŞ-ın danışıqları yalnız Rusiya-Ukrayna münasibətləri çərçivəsində deyil, daha geniş Avropa təhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqələndirməyə çalışdığını göstərir.
Danışıqlar ərəfəsində cəbhədə vəziyyət necədir?
Diplomatik təmasların bərpasına baxmayaraq, cəbhədə döyüşlər davam edir. Associated Press-in məlumatına görə, Rusiya və Ukrayna son həftələrdə bir-birinə qarşı pilotsuz uçuş aparatları və raket hücumlarını artırıb. Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturunu hədəfə alır, Kiyev isə Rusiyanın hərbi və neft infrastrukturu ilə əlaqəli obyektlərinə zərbələr endirir. Oktyabr ayında Rusiyanın işğalı altında olan Oleşki şəhəri ətrafında əldə edilmiş lokal atəşkəs isə məhdud humanitar nəticə verib. Razılaşma çərçivəsində bəzi sakinlərin təxliyəsi və humanitar yardımın çatdırılması mümkün olub. Lakin bu nümunə ümumi cəbhə xəttində atəşkəsə gətirib çıxarmayıb.
Bu mənzərə göstərir ki, diplomatik danışıqların bərpası hələ döyüşlərin dayanması demək deyil.
Abu-Dabidən hansı nəticə gözlənilir?
Danışıqlardan dərhal yekun sülh müqaviləsi gözləmək üçün hələlik əsas yoxdur. Tərəflərin ərazi, təhlükəsizlik və hərbi şərtlərlə bağlı mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalır. Bununla belə, görüşün əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, fevral ayından sonra ilk dəfə ABŞ, Rusiya və Ukrayna nümayəndələri eyni masa arxasında birbaşa müzakirələr aparacaqlar. Ən real nəticələrdən biri növbəti danışıqlar üçün gündəliyin razılaşdırılması, humanitar məsələlərdə irəliləyiş və müəyyən gərginliyin azaldılması mexanizmlərinin müzakirəsi ola bilər. Əsirlərin mübadiləsi kimi konkret məsələlərdə razılaşma əldə edilməsi də mümkün nəticələr sırasındadır. Lakin bunlar hələlik gözləntilərdir, əldə olunmuş razılaşmalar deyil.
Əsas sual isə dəyişmir: Rusiya Ukraynanın təhlükəsizlik təminatlarını qəbul edəcəkmi, Kiyev ərazi məsələsində hansısa kompromisə razılaşacaqmı? Bu suallara cavab tapılmadan müharibənin dayandırılması istiqamətində ciddi irəliləyiş əldə etmək çətin görünür.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
