Azərbaycanda aqrar sektorda vergi güzəştlərinin dəyişdirilməsi kiçik və ailə təsərrüfatlarının vəziyyətini çətinləşdirə bilər.
Azpost.info-nun məlumatına görə, iqtisadçı-ekspert Rövşən Ağayev hesab edir ki, iri fermer təsərrüfatları ilə müqayisədə maliyyə və texnoloji imkanları məhdud olan mikro və kiçik təsərrüfatlar yeni qaydalara uyğunlaşmaqda ciddi problemlərlə üzləşəcəklər.
Ekspert bu barədə sosial şəbəkədəki paylaşımında yazıb. Onun fikrincə, aqrar sektorun böyük hissəsini təşkil edən kiçik ailə təsərrüfatlarının əlavə vergi və sosial sığorta öhdəlikləri ilə üzləşməsi onların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
“Aqrar sektor dəstək olmadan ayaqda dura bilməz”
Rövşən Ağayev bildirir ki, hökumət iri istixanaları, meqafermaları və geniş torpaq sahələrinə malik təsərrüfatları əsas götürərək aqrar sektorda yüksək rentabellik olduğunu düşünə bilər. Lakin kənd təsərrüfatında fəaliyyət göstərən təsərrüfatların böyük hissəsi bu kateqoriyaya aid deyil. Onun sözlərinə görə, qabaqcıl texnologiyalara və böyük investisiyalara çıxışı olmayan, əsasən 2-3 hektar torpaq sahəsində çalışan mikro və kiçik ailə təsərrüfatları mövsümün uğurlu olduğu vaxtlarda belə yalnız orta səviyyəli dolanışıq təmin edə bilir.
İqtisadçı bu kateqoriyadan olan təsərrüfatların aqrar sektorun azı 70-75 faizini təşkil etdiyini iddia edir.
Vergi güzəştləri 100 faizdən 90 faizə endirilir
Müzakirə olunan əsas dəyişikliklərdən biri kənd təsərrüfatı istehsalçılarına tətbiq edilən gəlir və mənfəət vergisi güzəştləri ilə bağlıdır.
Təklif olunan Vergi Məcəlləsi dəyişikliklərinə əsasən, 2027-ci il yanvarın 1-dən aqrar sektorda mövcud olan 100 faizlik gəlir və mənfəət vergisi azadolmasının beş il müddətinə 90 faizlik güzəştlə əvəzlənməsi nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, hesablanmış verginin 10 faizi ödənilməli olacaq. Sadələşdirilmiş vergi üzrə tam azadolmanın isə müəyyən şərtlərlə daha beş il saxlanılması təklif edilir.
Rövşən Ağayev hesab edir ki, vergi güzəştlərinin dəyişdirilməsi ilə yanaşı, kiçik fermerlərin işçi cəlb etməsi zamanı yaranacaq xərclər də nəzərə alınmalıdır.
Günəmuzd işçilərin rəsmiləşdirilməsi fermerlərə əlavə xərc yarada bilər
Ekspertin diqqət çəkdiyi əsas məsələlərdən biri mövsümi və günəmuzd işçilərlə əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsidir. Kiçik təsərrüfatlarda işçi qüvvəsinə ehtiyac çox vaxt daimi olmur. Fermer məhsul yığımı, torpağın becərilməsi və digər mövsümi işlər zamanı bir neçə günə və ya günün bir neçə saatına işçi cəlb edə bilər.
Rövşən Ağayevin fikrincə, belə işçilərin müqavilə əsasında rəsmiləşdirilməsi üçün tətbiq ediləcək vergi və sığorta ödənişləri kiçik fermerlərə əlavə maliyyə yükü gətirə bilər. O, xüsusilə bu işçilərin il ərzində cəmi 70-80 gün, həmin günlərin də bir hissəsində bir neçə saat çalışdığını vurğulayır. Ekspert hesab edir ki, bu qədər qısa müddətli işdən toplanan sosial sığorta vəsaiti onların gələcək pensiya hüququ üçün tələb olunan sığorta kapitalını və stajı təmin etməyə bilər.
R.Ağayevin paylaşımında günəmuzd işçilərin ödənişlərinə münasibətdə 14 faiz gəlir vergisi və 25 faiz sosial sığorta haqqı olmaqla, ümumilikdə 39 faizlik yük hesablanır. Fərdi sahibkar kimi qeydiyyata alınma halında isə tibbi və işsizlik sığortası da nəzərə alınmaqla təxminən 37 faizlik yükün yarandığını bildirir.
“Kiçik fermerlər üçün ayrıca güzəşt mexanizmi olmalıdır”
Rövşən Ağayev qeyd edir ki, bir sıra ölkələrdə kənd təsərrüfatı sektoru üçün muzdlu işçilərə görə gəlir vergisi və sosial sığorta ödənişlərində digər sahələrlə müqayisədə daha aşağı dərəcələr tətbiq olunur. Bəzi ölkələrdə isə fermerlərin işçilər üçün ödədiyi sığorta haqlarının müəyyən hissəsi dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılır. İqtisadçının fikrincə, Azərbaycanda da vergi güzəştləri dəyişdirilirsə, mikro və kiçik fermerlərin işçi cəlb etməsi üçün xüsusi mexanizm yaradılmalıdır. O, həm ödəmə mənbəyində tutulan vergi, həm gəlir vergisi, həm də sosial sığorta haqları üzrə güzəştlərin tətbiqini vacib sayır.
Ekspertin digər narahatlığı kənd yerlərində kiçik təsərrüfatlara inzibati müdaxilələrin artması ehtimalıdır. O, son illərdə həyətyanı sahələrdə tövlə və toyuq hini tikintisi ilə bağlı yaranan çətinlikləri xatırladaraq, gələcəkdə fermerlərin müqaviləsiz işçi çalışdırıb-çalışdırmadıqlarının daha ciddi yoxlanıla biləcəyini düşünür.
Aqrar sektor üçün hansı risklər yaranır?
Rövşən Ağayev hesab edir ki, kiçik təsərrüfatların maliyyə imkanları nəzərə alınmadan vergi və əmək qanunvericiliyində dəyişikliklərin tətbiqi onların fəaliyyətini zəiflədə bilər. Onun fikrincə, aqrar sektorun böyük hissəsini təşkil edən ailə təsərrüfatları üçün əsas məsələ yalnız vergi güzəştlərinin saxlanılması deyil. Mövsümi işçilərin cəlb olunması, sosial sığorta ödənişləri və inzibati tələblər də fermerlərin real imkanlarına uyğunlaşdırılmalıdır.
İqtisadçı xəbərdarlıq edir ki, bu məsələlər nəzərə alınmasa, beşillik güzəşt müddəti başa çatdıqdan sonra kiçik fermer təsərrüfatlarının bir hissəsi fəaliyyətini davam etdirməkdə daha böyük çətinliklərlə üzləşə bilər.
S. Abdulla
