Azərbaycanda əhalinin banklarda saxladığı pulun həcmi sürətlə artır. Son statistik məlumatlar göstərir ki, insanlar yığımlarını təkcə nağd formada deyil, bank əmanətləri şəklində də saxlamağa üstünlük verirlər.
İnsanlar daha çox qazanmağa başlayıblar, yoxsa banklarda pul saxlamaq daha sərfəli olub?
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı il sentyabrın 30-na fiziki şəxslərin banklardakı əmanətlərinin həcmi 18 milyard 840,2 milyon manata çatıb. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 19,3 faiz çoxdur. Maraqlıdır ki, əhalinin nominal gəlirləri yanvar-sentyabr aylarında 9,9 faiz, orta aylıq nominal əməkhaqqı isə yanvar-avqust aylarında 7,8 faiz artıb. Deməli, əmanətlərin artım tempi gəlirlərin artımını xeyli qabaqlayır. Bu isə prosesin yalnız maaş və pensiyaların yüksəlməsi ilə izah edilə bilməyəcəyini göstərir.
Manata inam və dollarlaşmanın azalması
Əmanətlərin artmasının əsas səbəblərindən biri milli valyutada yığımların cəlbediciliyinin yüksəlməsidir.
Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2026-cı ilin sentyabrında rezident fiziki şəxslərin depozitlərinin dollarlaşma səviyyəsi bir il ərzində 3,3 faiz bəndi azalaraq 25,7 faizə düşüb. Başqa sözlə, əhali yığımlarının daha böyük hissəsini xarici valyuta əvəzinə manatla saxlamağa başlayıb. Bu tendensiyanın arxasında manatın məzənnəsinin sabit qalması, valyuta bazarında təklifin tələbi üstələməsi və milli valyutada əmanətlərin faiz gəliri əldə etmək imkanı dayanır.
Əmanətlərin valyuta strukturunda da manatın üstünlüyü görünür. Mərkəzi Bankın avqust ayına olan məlumatına əsasən, fiziki şəxslərin əmanətlərinin 71,2 faizi manatla, 28,8 faizi isə xarici valyutadadır.
Bu, əhalinin yığımlarında milli valyutanın mövqeyinin gücləndiyini göstərən mühüm göstəricidir.
Banklar əmanət uğrunda daha fəal mübarizə aparır
Digər mühüm amil banklar arasında rəqabətin güclənməsidir.
Banklar kredit vermək və digər əməliyyatları maliyyələşdirmək üçün əhəmiyyətli həcmdə vəsaitə ehtiyac duyurlar. Əhalinin əmanətləri isə bu vəsaitlərin əsas mənbələrindən biridir. Buna görə də banklar müştəriləri cəlb etmək üçün müxtəlif müddətli əmanət məhsulları və faiz təklifləri təqdim edirlər. Mərkəzi Bankın sədri Taleh Kazımovun açıqlamasına görə, fiziki şəxslərin manatla depozit portfeli 2021-ci illə müqayisədə iki dəfə artıb. Son iki il yarımda artım 89 faiz təşkil edib. Əmanətçilərin sayı da iki dəfədən çox artaraq təxminən 227 min nəfərə çatıb.
AMB sədrinin bildirdiyinə görə, artımın 75–80 faizi 30 min manatadək olan əmanətlərin payına düşür. Bu məqam xüsusilə diqqətəlayiqdir: depozit bazarındakı genişlənmə yalnız iri məbləğli yığımlarla bağlı deyil, nisbətən kiçik əmanətlər də artımda mühüm rol oynayır.
Əmanətlərin artımında müddətli depozitlərin də xüsusi çəkisi var. Mərkəzi Bankın avqust ayına olan məlumatına görə, fiziki şəxslərin əmanətlərinin 64,7 faizi müddətli əmanətlərdən ibarət olub. Bu o deməkdir ki, insanlar pullarını yalnız gündəlik istifadə üçün bank hesablarında saxlamırlar. Onların bir hissəsi müəyyən müddət ərzində vəsaitə toxunmamaq müqabilində faiz gəliri əldə etməyə üstünlük verir. Bank üçün müddətli əmanət daha proqnozlaşdırılan maliyyə mənbəyidir. Əmanətçi üçün isə bu, sərbəst istifadə edə bilmədiyi vəsaitdən əlavə gəlir əldə etmək imkanıdır.
Əmanətlərin artması hamının varlandığı deməkdirmi?
Burada mühüm bir məqamı nəzərdən qaçırmaq olmaz. Banklarda əmanətlərin ümumi həcminin artması əhalinin bütün təbəqələrinin maddi vəziyyətinin yaxşılaşdığını göstərmir. 18,8 milyard manatlıq ümumi göstərici əmanətlərin neçə nəfər arasında və necə bölüşdürüldüyünü tam açıqlamır. Əmanətlərin müəyyən qrup insanların vəsaitlərində cəmlənməsi də mümkündür. Üstəlik, banklarda yığım etmək imkanı olmayan ailələr də var.
Digər tərəfdən, inflyasiya da nəzərə alınmalıdır. Pulun bankda nominal olaraq artması onun real alıcılıq qabiliyyətinin eyni nisbətdə yüksəlməsi demək deyil. Əmanətdən əldə edilən faiz gəliri ilə qiymət artımını müqayisə etmək lazımdır.
Banklar üçün də, əmanətçilər üçün də mühüm göstərici
Əhalinin banklara yerləşdirdiyi vəsaitlərin artması bank sektorunun maliyyələşmə imkanlarını genişləndirir. Banklar bu resurslardan kreditləşmədə və digər maliyyə əməliyyatlarında istifadə edə bilirlər. Lakin əmanətçilər də seçim edərkən yalnız yüksək faiz vəd edən təkliflərə aldanmamalıdırlar. Əmanətin sığortalanma şərtləri, müddəti, vaxtından əvvəl götürülməsi zamanı faizlərin hesablanması və bankın etibarlılığı nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycanda əmanətlərin artması bir neçə amilin – manatla yığımların cəlbediciliyinin, banklararası rəqabətin, müddətli depozitlərə marağın və əhalinin yığım davranışındakı dəyişikliklərin nəticəsi kimi görünür. Əsas sual isə bundan sonra əmanətlərin artımının nə qədər davam edəcəyi və bu prosesin ölkədə real gəlirlərin, maliyyə sabitliyinin və əhalinin rifahının yaxşılaşmasına nə dərəcədə çevriləcəyidir.
Samir Abdulla
