Heç fikir vermisinizmi, Ay üfüqdən yenicə qalxanda nəhəng görünür, səmada yüksəldikcə isə sanki kiçilir? Xüsusilə binaların, ağacların və dağların arxasından görünən Ay insana qeyri-adi dərəcədə böyük təsir bağışlayır.
İlk ağla gələn izah onun Yerə yaxınlaşması və ya atmosferin Ayı böyütməsidir. Ancaq NASA-nın izahına görə, bu hadisə əsasən insanın görmə sistemi ilə bağlı olan “Ay illüziyası” kimi tanınır.
Ay həqiqətən böyüyürmü?
Xeyr. Ayın üfüqə yaxın olduğu vaxt daha böyük görünməsi onun fiziki ölçüsünün artması demək deyil. Eyni kamera və eyni böyütmə parametrləri ilə çəkilən fotolar müqayisə edildikdə Ayın üfüqi diametrinin, demək olar ki, eyni olduğu görünür.
Hətta Ay üfüqdə olanda Yer səthindən ona qədər məsafə bir qədər çox olur. Deməli, onun nəhəng görünməsini Yerə yaxınlaşması ilə izah etmək mümkün deyil.
Bəs gözümüz niyə bizi aldadır?
Beyin məsafəni necə qiymətləndirir?
Alimlərin geniş müzakirə etdiyi izahlardan biri beynin ətrafdakı obyektləri və məsafəni qavrama üsulu ilə bağlıdır.
Üfüqdə Ayı ağacların, binaların, dağların və başqa obyektlərin fonunda görürük. Bu mənzərə beynimizə məsafə haqqında əlavə məlumat verir. Nəticədə Ay bizə olduğundan daha böyük görünə bilər.
Səmada yüksəkdə olanda isə onun ətrafında müqayisə üçün tanış obyektlər az olur. Buna görə də eyni Ay fərqli ölçüdə qavranılır.
Lakin bu, hadisənin tam izahı deyil. NASA-nın qeyd etdiyi kimi, Ay illüziyasının dəqiq mexanizmi barədə elmi müzakirələr davam edir. Yəni illüziyanın mövcudluğu məlum olsa da, onu yaradan bütün amillər barədə yekdil izah yoxdur.
Ay niyə üfüqdə narıncı görünür?
Burada isə başqa bir fiziki proses işə düşür.
Ay üfüqə yaxın olduqda onun işığı atmosferdə daha uzun məsafə qət edir. Atmosferdəki molekullar qısa dalğalı mavi işığın daha çox səpilməsinə səbəb olur. Nəticədə gözümüzə çatan işıqda sarı, narıncı və qırmızı çalarlar daha nəzərəçarpan ola bilər.
Atmosferdə toz və çirkləndirici hissəciklərin çoxluğu da rəngə təsir göstərə bilər.
Beləliklə, Ayın böyük görünməsi əsasən optik illüziya, rənginin dəyişməsi isə atmosferdə işığın yayılması ilə bağlıdır. Bunlar eyni hadisə deyil.
Bunu özünüz necə yoxlaya bilərsiniz?
Növbəti dəfə Ay üfüqdən qalxanda onu müşahidə edin. Bir qədər sonra Ay səmada yüksələndə yenidən baxın. Ölçüsünün dəyişdiyi hissini yoxlamaq üçün eyni telefon və eyni böyütmə parametrləri ilə iki foto çəkə bilərsiniz.
Fotoları müqayisə edərkən kameranın məsafəsini və böyütmə səviyyəsini mümkün qədər sabit saxlamaq vacibdir. Əks halda, görüntüdəki fərq optik effektlə deyil, çəkiliş üsulu ilə bağlı ola bilər.
İnsan gözü həmişə gördüyünə niyə inanmalıdır?
Ay illüziyası göstərir ki, gördüyümüz mənzərə ilə onun fiziki reallığı həmişə üst-üstə düşmür. Beyin dünyanı sadəcə kamera kimi qeydə almır; görüntünü ətraf mühit və əvvəlki təcrübə əsasında şərh edir.
Bu səbəbdən elmdə müşahidə ilə yanaşı ölçmə, müqayisə və təkrar yoxlama da vacibdir.
Bəzən səmadakı ən adi görünən mənzərə belə insan beyninin necə işlədiyi barədə düşündürücü suallar yarada bilir.
