2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanda məcburi dövlət sosial sığorta (MDSS) haqları üzrə daxilolmalar gözləntiləri üstələyib.
DSMF-dən Azpost.info-ya verilən rəsmi məlumatlara görə, yanvar-iyun aylarında yığımlar proqnozdan 199,2 milyon manat və ya 6,2 faiz çox olub.
Bu göstərici əmək bazarında rəsmi məşğulluğun genişlənməsi və əməkhaqqı fondunun artması ilə əlaqələndirilir.
Özəl sektorda artım daha yüksək olub
Statistikaya əsasən, büdcə təşkilatları üzrə sosial sığorta daxilolmaları ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 87,1 milyon manat və ya 7,9 faiz artıb. Ən böyük artım isə qeyri-büdcə, yəni özəl sektorda qeydə alınıb. Bu sahədə daxilolmalar 199,1 milyon manat və ya 9,7 faiz yüksəlib.
Bu tendensiya özəl sektorda əmək münasibətlərinin daha çox rəsmiləşdirilməsi və əməkhaqqı fondunun genişlənməsi ilə izah olunur.
Toplanan vəsaitlər hara xərclənir?
Toplanan məcburi dövlət sosial sığorta haqları Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) büdcəsinə daxil olur və yalnız sosial təminat məqsədləri üçün istifadə edilir.
Bu vəsaitlər aşağıdakı istiqamətlərə yönəldilir:
-yaşa görə əmək pensiyalarının maliyyələşdirilməsi;
-əlilliyə görə pensiyalar;
-ailə başçısını itirməyə görə pensiyalar;
-xəstəlik vərəqəsinə əsasən müvəqqəti əmək qabiliyyətinin itirilməsinə görə müavinətlər;
-hamiləlik və doğuma görə ödənişlər;
-uşağın anadan olmasına görə birdəfəlik müavinət;
-uşağa üç yaşınadək qulluq edən şəxslərə aylıq müavinətlər;
-dəfn üçün birdəfəlik müavinət.
Pensiya ödənişləri DSMF büdcəsinin ən böyük xərc istiqamətini təşkil edir.
Sanatoriya və sağlamlıq proqramları da maliyyələşdirilir
Sosial sığorta vəsaitlərinin bir hissəsi işləyən şəxslərin sağlamlığının qorunmasına da sərf olunur.
Bu vəsait hesabına sanatoriya-kurort müəssisələrinə yollayışların dəyəri ödənilir, sağlamlaşdırma və reabilitasiya tədbirləri maliyyələşdirilir.
Bu pullar başqa sahələrə yönəldilə bilərmi?
Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, məcburi dövlət sosial sığorta haqları məqsədli vəsait hesab olunur. Bu səbəbdən həmin vəsaitlərin yol, tikinti, müdafiə və ya digər dövlət layihələrinə yönəldilməsi qanunvericiliklə mümkün deyil.
Toplanan bütün vəsaitlər yalnız sosial sığorta sistemi çərçivəsində istifadə olunur. Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun gəlir və xərcləri hər il Milli Məclis tərəfindən ayrıca qanunla təsdiqlənir.
Ötən il də rekord göstərici qeydə alınmışdı
2025-ci ildə Azərbaycanda məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə 6 milyard 448,3 milyon manat vəsait toplanıb. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 684,9 milyon manat və ya 11,9 faiz çoxdur. Həmçinin illik proqnoz 455,3 milyon manat və ya 7,6 faiz üstələnib.
Toplanan vəsaitin təxminən 4,3 milyard manatı özəl sektorun payına düşüb ki, bu da qeyri-dövlət sektorunun sosial sığorta sistemində rolunun artdığını göstərir.
Ekspert rəyi: Bu, əmək bazarında müsbət siqnaldır
İqtisadçıların fikrincə, sosial sığorta daxilolmalarının artması bir neçə mühüm tendensiyadan xəbər verir. İlk növbədə, bu göstərici rəsmi əmək münasibətlərinin genişləndiyini və “kölgə məşğulluğu”nun azaldığını göstərir. Eyni zamanda əməkhaqlarının artması və özəl sektorda iqtisadi aktivliyin yüksəlməsi də sosial sığorta yığımlarına müsbət təsir edir.
Bununla yanaşı, sosial sığorta daxilolmalarının artması Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun maliyyə dayanıqlığını gücləndirir və gələcəkdə pensiya və sosial müavinətlərin vaxtında maliyyələşdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.
2026-cı ilin ilk altı ayında məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların proqnozu üstələməsi Azərbaycanın sosial sığorta sistemində müsbət dinamikanın davam etdiyini göstərir. Xüsusilə özəl sektorda qeydə alınan artım əmək bazarının leqallaşması baxımından mühüm göstərici hesab olunur. Toplanan vəsaitlər isə qanunvericiliyə uyğun olaraq yalnız pensiyaların, sosial müavinətlərin və digər sosial sığorta ödənişlərinin maliyyələşdirilməsinə yönəldilir.
Samir Abdulla
