Dünya iqtisadiyyatında rəqabət artıq yalnız məhsul satmaq və bazar qazanmaq uğrunda mübarizə deyil. Böyük dövlətlər texnologiyaya, enerji resurslarına, istehsal zəncirlərinə və strateji xammala nəzarəti də milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirirlər. Bu proses qlobal ticarətin quruluşunu dəyişir və Azərbaycan kimi xarici bazarlardan asılı iqtisadiyyatlar üçün yeni imkanlarla yanaşı risklər də yaradır.
Ümumdünya Ticarət Təşkilatının 2026-cı il hesabatında qlobal ticarət sisteminin ciddi təzyiqlərlə üzləşdiyi bildirilir. Geosiyasi qarşıdurmalar, dövlətlərin iqtisadiyyata müdaxiləsinin artması, süni intellekt və rəqəmsallaşma beynəlxalq iqtisadi münasibətləri əvvəlkindən daha mürəkkəb edir. Təşkilatın modelləşdirməsinə görə, çoxtərəfli ticarət əməkdaşlığının zəifləməsi uzunmüddətli perspektivdə dünya iqtisadiyyatına ciddi zərər vura bilər.
Dövlətlər niyə ticarət tərəfdaşlarını dəyişir?
Əvvəllər şirkətlər istehsalın harada daha ucuz başa gəldiyinə əsasən qərar verirdilər. İndi isə daşınma marşrutunun təhlükəsizliyi, siyasi münasibətlər, sanksiyalar və təchizatın fasiləsizliyi də mühüm amillərə çevrilib.
Məsələn, bir ölkənin istehsal etdiyi elektron avadanlıq başqa ölkədən gətirilən çiplərdən, üçüncü ölkənin xammalından və dördüncü ölkədəki logistika mərkəzindən asılı ola bilər. Bu zəncirin hər hansı halqasında yaranan problem bütöv istehsal prosesinə təsir göstərə bilər.
Buna görə dövlətlər strateji məhsulların istehsalını öz ərazilərinə qaytarmağa, alternativ təchizatçılar tapmağa və siyasi baxımdan daha etibarlı hesab etdikləri tərəfdaşlarla əməkdaşlığı gücləndirməyə çalışırlar.
Lakin bu yanaşmanın qiyməti də var. Təchizatçıların dəyişdirilməsi xərcləri artıra, rəqabəti zəiflədə və bəzi məhsulların bahalaşmasına səbəb ola bilər.
Azərbaycan üçün hansı imkanlar yaranır?
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji resursları və Şərqlə Qərb arasında nəqliyyat əlaqələri ölkəyə yeni iqtisadi imkanlar yarada bilər. Şirkətlər ticarət yollarını şaxələndirməyə çalışdıqca alternativ tranzit marşrutlarının əhəmiyyəti artır.
Orta Dəhliz bu baxımdan diqqət çəkən istiqamətlərdən biridir. Ancaq tranzit ölkə olmaq öz-özlüyündə böyük iqtisadi gəlirə zəmanət vermir. Bunun üçün daşımaların sürəti, tariflərin rəqabətqabiliyyətliliyi, sərhəd prosedurları, liman və dəmir yolu infrastrukturu, eləcə də qonşu ölkələrlə koordinasiya vacibdir.
Digər imkan yerli istehsalla bağlıdır. Azərbaycan yalnız xammal və tranzit xidmətləri ilə kifayətlənməyib, regional bazarlara çıxarıla bilən məhsulların istehsalını və emalını da genişləndirə bilər.
Risklər nədən ibarətdir?
Dünya ticarətinin ayrı-ayrı siyasi bloklara bölünməsi ixrac bazarlarına çıxışı çətinləşdirə, logistika xərclərini artıra və xarici investisiya qərarlarına təsir göstərə bilər. Qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi isə enerji tələbatına və xammal qiymətlərinə təsirsiz ötüşməyə bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ bir tərəfdaşdan və ya bir məhsul qrupundan həddindən artıq asılılığı azaltmaqdır. İxracın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı və daha yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal uzunmüddətli dayanıqlılıq baxımından əhəmiyyətlidir.
Dünya iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər Azərbaycan üçün nə yalnız təhlükə, nə də avtomatik fürsətdir. Qazanc ölkənin dəyişən ticarət marşrutlarından, regional əməkdaşlıqdan və yeni istehsal zəncirlərindən nə dərəcədə səmərəli istifadə etməsindən asılı olacaq.
