Rəsmi məlumata görə, Azərbaycanda əhalinin banklara olan kredit borcu 10 milyard manata çatıb. Lakin burada mühüm bir məqam var: 10 milyard manat əhalinin banklara olan bütün borcu deyil, əsasən istehlak kreditləri portfelinin həcmini ifadə edir. Ümumi kredit öhdəlikləri isə daha böyükdür.
10 milyard manat nəyi göstərir?
Cari ilin ilk yarısının göstəricilərinə görə, bankların əhaliyə verdiyi istehlak kreditlərinin həcmi 9 milyard 917,3 milyon manata çatıb. Yəni 10 milyardlıq hədd artıq faktiki olaraq formalaşıb.
İstehlak kreditlərinə vətəndaşların məişət texnikası, avtomobil, təmir, müxtəlif xidmətlər və digər gündəlik ehtiyaclar üçün götürdüyü borclar daxildir.
Amma bu rəqəmi əhalinin banklara olan ümumi borcu kimi təqdim etmək düzgün deyil. İpoteka və digər kreditlər də nəzərə alındıqda, əhalinin bank qarşısındakı ümumi kredit öhdəlikləri 19 milyard manatdan yuxarıdır.
Borcun sürətlə artması nə deməkdir?
Burada əsas məsələ 10 milyard manatın özü deyil, borclanmanın hansı sürətlə artması və bu kreditlərin hansı məqsədlərə yönəlməsidir.
İstehlak kreditləri iqtisadi aktivliyi müəyyən qədər dəstəkləyə bilər. Vətəndaş kredit hesabına avtomobil, məişət texnikası və digər məhsullar alır, nəticədə ticarət və xidmət sektorunda dövriyyə artır. Lakin istehlak krediti yeni gəlir mənbəyi yaratmır. Kredit götürən şəxs gələcək gəlirinin bir hissəsini indidən xərcləyir və sonradan həmin məbləği faizlə birlikdə geri qaytarmalı olur. Bu səbəbdən istehlak kreditlərinin sürətli artımı əhalinin real gəlirlərinin kredit hesabına tamamlanması riskini də yaradır.
Mövcud göstəricilərə görə, istehlak kreditləri bazarında ən böyük portfellərdən biri Kapital Banka məxsusdur. Bankın istehlak kreditləri portfelinin həcmi 3,3 milyard manatdan çoxdur. Bu, ümumilikdə bazarda istehlak kreditlərinə tələbin nə qədər böyük olduğunu göstərir.
Problemli kreditlər də artır
Borc yükünün artması fonunda diqqət çəkən digər göstərici vaxtı keçmiş kreditlərdir. Son bir ildə problemli kreditlərin həcmində 36 faizdən çox artım qeydə alındığı bildirilir. Bu rəqəm avtomatik olaraq kredit böhranı demək deyil. Lakin borclanmanın sürətlənməsi ilə yanaşı problemli kreditlərin də artması bank sektoru və əhali üçün diqqətə alınmalı siqnaldır.
Çünki gəlirləri dəyişməyən və eyni vaxtda bir neçə kredit ödəyən ailələr üçün aylıq borc ödənişlərinin artması büdcəyə ciddi təzyiq yarada bilər.
Mərkəzi Bank niyə kredit qaydalarını sərtləşdirir?
Əhalinin həddindən artıq borclanmasının qarşısını almaq məqsədilə Azərbaycan Mərkəzi Bankı istehlak kreditləri və taksit kartları ilə bağlı tənzimləyici çərçivəni sərtləşdirib. Bu addımların əsas məqsədi bankların kredit verməsini tam məhdudlaşdırmaq deyil. Məqsəd vətəndaşın ödəmə qabiliyyətinə uyğun olmayan borclanmanın qarşısını almaqdır.
Başqa sözlə, problem kreditin mövcudluğunda deyil, kreditin gəlirlə müqayisədə həddindən artıq böyüməsindədir.
Əsas sual: 10 milyard manat təhlükəlidirmi?
Təkcə 9,9 milyard manatlıq istehlak kredit portfelinə baxaraq onun təhlükəli olduğunu demək düzgün olmaz. Bunun üçün həmin borcun əhalinin gəlirlərinə, adambaşına düşən gəlirə, kredit ödənişlərinin ailə büdcəsindəki payına və problemli kreditlərin dinamikasına nisbəti də nəzərə alınmalıdır.
Lakin bir tendensiya aydındır: əhalinin borclanması artır və istehlak kreditləri artıq 10 milyard manatlıq həddə yaxınlaşıb. Ona görə də məsələni yalnız “əhalinin banklara 10 milyard manat borcu var” başlığı ilə təqdim etmək vəziyyəti tam əks etdirmir.
Daha doğrusu, Azərbaycanda əhalinin istehlak kreditləri 10 milyard manata yaxınlaşıb, ümumi kredit borcu isə 19 milyard manatı ötür.
Bu rəqəmlər həm bank sektoru, həm də ailə büdcələri üçün kreditləşmənin sürətinə daha diqqətlə baxılmasının vacibliyini göstərir.
Samir Abdulla
