2027-ci il yanvarın 1-dən Azərbaycanın qaz təsərrüfatında yeni mərhələ başlayır. Söhbət sadəcə “Azəriqaz”ın strukturunda dəyişiklikdən və ya yeni tarifdən getmir. Azərbaycan qaz bazarının necə təşkil olunmasını dəyişən daha fundamental modelə keçir.
Yeni “Qaz təchizatı haqqında” Qanun qazın nəqli, paylanması, saxlanması, topdan və pərakəndə satışı üzrə fəaliyyətlərin ayrılmasını nəzərdə tutur. Qanunun müvafiq müddəalarına əsasən, 2027-ci ildən bu fəaliyyətlər ayrı-ayrı hüquqi şəxslər tərəfindən həyata keçirilməlidir. Prezidentin qanunun tətbiqi ilə bağlı fərmanında da SOCAR-a 2027-ci il yanvarın 1-dək bu istiqamətlər üzrə ayrıca hüquqi şəxslər yaratmaq tapşırılıb.
Bu, Azərbaycan üçün qaz sektorunda “unbundling” – fəaliyyətlərin ayrılması modelinə keçid deməkdir.
Əsas dəyişiklik nədir?
Hazırda daxili qaz bazarında əsas zəncir SOCAR və onun strukturları ətrafında formalaşıb. AERA-nın məlumatına görə, “Azəriqaz” ölkə daxilində qazın paylanmasını və istehlakçılara satışını həyata keçirən inhisarçı qazpaylayıcıdır.
Yeni sistemdə isə qazın hasilatı və satın alınması, nəqli, saxlanması, paylanması, topdan satışı, idxalı, pərakəndə satışı ayrı fəaliyyətlər kimi təşkil olunacaq. Burada əsas məqam budur: boru kəmərinin ayrılması ilə qazın satıcısının ayrılması eyni şey deyil.
Yəni şəbəkənin özü dövlət nəzarətində qala bilər, amma həmin şəbəkədən istifadə edən və qazı istehlakçıya satan subyektlərin sayı arta bilər. Bu isə gələcəkdə rəqabət üçün hüquqi zəmin yaradır.
“Azəriqaz” ləğv olunur?
Hazırkı qanundan belə nəticə çıxarmaq olmaz. Qanun “Azəriqaz”ın sadəcə ləğv edilməsini deyil, qaz təchizatı zəncirində müxtəlif fəaliyyətlərin ayrı hüquqi şəxslər tərəfindən həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.
Prezidentin fərmanında SOCAR-a 2027-ci il yanvarın 1-dək qazın nəqli, paylanması, saxlanması, topdan satışı, idxalı və pərakəndə satışı üzrə ayrı-ayrı hüquqi şəxslərin yaradılması tapşırılıb. Bu şirkətlərdə müasir korporativ idarəetmə prinsiplərinin, o cümlədən müşahidə şuralarının yaradılması da nəzərdə tutulur.
Deməli, söhbət ilk mərhələdə dövlət qaz sisteminin özəlləşdirilməsindən daha çox onun funksional olaraq bölünməsindən gedir.
Bəs özəl şirkətlər bazara girə biləcək?
Yeni qanun rəqabətli qaz bazarı üçün hüquqi imkan yaradır. Lakin “2027-ci il yanvarın 1-dən əhali qazı istədiyi özəl şirkətdən alacaq” nəticəsini indidən çıxarmaq düzgün olmaz. Çünki qanunun keçid müddəaları göstərir ki, bazarın formalaşması mərhələli olacaq.
Əsas sual da məhz budur: hüquqi olaraq rəqabətə imkan yaradılması ilə real rəqabətin yaranması arasında nə qədər məsafə olacaq?
Yeni sistemdə alternativ təchizatçıların meydana çıxması üçün üç şərt xüsusilə vacibdir:
Birincisi: şəbəkəyə çıxış. Yeni təchizatçı qazı istehlakçıya çatdırmaq üçün mövcud infrastrukturdan istifadə edə bilməlidir.
İkincisi: tarif və qaydaların şəffaflığı. Şəbəkədən istifadə edən hər bir şirkət üçün aydın və ayrı-seçkilik yaratmayan qaydalar olmalıdır.
Üçüncüsü: real alıcı seçimi. İstehlakçı hüquqi olaraq təchizatçı seçə bilsə də, bazarda yalnız bir real satıcı varsa, formal seçim rəqabət yaratmayacaq.
Ən maraqlı dəyişiklik: qazın 8 ayrı tarifi olacaq
Yeni qanunun ən diqqətçəkən məqamlarından biri qaz təchizatı sektorunda qiymətlərin ayrı-ayrı xidmətlər üzrə formalaşdırılmasıdır.
Qanunun 7-ci maddəsinə əsasən, tənzimlənən qiymətlərə:
- qazın topdansatış tarifi;
- qazın nəqli tarifi;
- qazın saxlanması tarifi;
- qazın paylanması tarifi;
- pərakəndə satış tarifi;
- nəqli şəbəkəsinə qoşulma qiyməti;
- qazpaylayıcı şəbəkəyə qoşulma qiyməti;
- sabit tarif daxildir.
Bu, istehlakçı üçün ilk baxışda texniki məsələ kimi görünə bilər. Əslində isə çox mühüm dəyişiklikdir. Çünki qazın son qiymətinin hansı mərhələlərdən formalaşdığını daha aydın görmək mümkün olacaq.
Əhali üçün qaz bahalaşacaq?
Burada ən böyük yanlış gözlənti “liberallaşma = dərhal bahalaşma” yanaşmasıdır. Qanunun özündə bütün tariflərin 2027-ci ildən tam sərbəst buraxılması nəzərdə tutulmur. Əksinə, keçid müddəalarına əsasən, qazın pərakəndə satışı, topdansatışı, nəqli, saxlanması və digər bir sıra tarifləri tənzimlənir. Qazın paylanması tarifi isə 2027-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minəcək müddəalar sırasında ayrıca göstərilir. Tənzimləyicinin səlahiyyətləri də 2028-ci il iyulun 1-dək keçid qaydasında həyata keçirilir.
Ona görə 2027-ci ildən əhali üçün qazın qiymətinin avtomatik şəkildə kəskin artacağını söyləmək üçün qanuni əsas yoxdur.
Amma uzunmüddətli perspektivdə başqa sual meydana çıxır: qaz təsərrüfatının real xərcləri, infrastrukturun yenilənməsi, itkilər və müxtəlif xidmətlərin ayrıca tarifləşdirilməsi son qiymətə necə təsir edəcək?
Bu suala cavab artıq gələcək tarif qərarlarından asılı olacaq.
Ən böyük dəyişiklik əslində sənayedə ola bilər
İslahatın əhali üçün ən görünən tərəfi qaz hesabı olacaq. Lakin iqtisadi baxımdan əsas dəyişiklik böyük istehlakçılar üçün baş verə bilər. Sənaye müəssisələri, elektrik stansiyaları və iri kommersiya istehlakçıları üçün qazın alınması, nəqli və təchizatı daha çox müqavilə və bazar mexanizmləri üzərindən formalaşa bilər.
Bu isə qazın qiymətində yalnız “dövlət tərəfindən müəyyən edilən rəqəm” yanaşmasından tədricən uzaqlaşmaq üçün zəmin yaradır. Rəqabət həqiqətən yaranarsa, iri istehlakçıların müxtəlif təchizatçılardan şərtlər almaq imkanı formalaşa bilər. Amma bunun əksi də mümkündür: bazarda alternativ satıcıların sayı az qalarsa, formal liberallaşma real rəqabətə çevrilməyə bilər.
İslahatın əsas sınağı: inhisarçıdan rəqabətli bazara keçid
Azərbaycanın qaz bazarında ən çətin məsələ qanunu qəbul etmək deyil, onun iqtisadi məntiqini işlətmək olacaq. Çünki rəqabətli bazar üçün təkcə bir neçə şirkətin yaradılması kifayət etmir. Şəbəkəyə bərabər çıxış, şəffaf tarif, müstəqil nəzarət, təchizatçı seçimi və istehlakçı hüquqları eyni vaxtda işləməlidir.
Əks halda “ayrı hüquqi şəxslər” yaranacaq, amma iqtisadi münasibətlərin əsas hissəsi əvvəlki kimi qala bilər.
Burada tənzimləyicinin rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Yeni qanun qaz təchizatı sektorunda tənzimlənən tariflərin müəyyən edilməsini tənzimləyiciyə həvalə edir. Lakin keçid dövründə bu səlahiyyətlərin tətbiqi mərhələli şəkildə həyata keçirilir və 2028-ci il iyulun 1-dək xüsusi keçid mexanizmi nəzərdə tutulur.
Azərbaycan qaz bazarında yeni mərhələyə keçir
Beləliklə, 2027-ci ilin 1 yanvarı qaz təsərrüfatı üçün sıradan bir tarix deyil. Bu tarixdən qazın paylanması tarifi üzrə yeni mərhələ başlayır və qaz təchizatı zəncirinin ayrı fəaliyyətlərə bölünməsi üzrə hüquqi model işə düşür. SOCAR-ın müxtəlif fəaliyyətlər üzrə ayrıca hüquqi şəxslər yaratması da bu keçidin əsas elementidir.
Amma “Azəriqaz sabah özəlləşir”, “qazı sabah özəl şirkətlər satacaq” və ya “2027-ci ildən qaz mütləq bahalaşacaq” kimi nəticələr hazırkı qanunvericilikdən birbaşa çıxmır.
İslahatın mahiyyəti daha dərindir: Azərbaycan qazı hasil edən və satan sistemdən qaz bazarı yaradan sistemə keçməyə çalışır.
Bu keçidin uğuru isə bir rəqəmlə – qazın qiyməti ilə deyil, daha çox rəqabətin, şəffaflığın və istehlakçının seçim imkanının həqiqətən yaranıb-yaranmaması ilə ölçüləcək.
Samir Abdulla
