1980-ci illərdə Azərbaycanda atom elektrik stansiyası tikilməsi planlaşdırılırdı. Hətta layihə kağız üzərində qalmamış, tikinti üçün ərazi ayrılmış, torpaq işləri aparılmış, bəzi tikililərin təməli də qoyulmuşdu. Lakin bu layihə heç vaxt başa çatmadı.
Azpost.info bildirir ki, İllər keçsə də, Hacıqabul rayonu ərazisində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan AES layihəsi Azərbaycanın az tanınan tarixi hadisələrindən biri olaraq qalır.
Bəs SSRİ rəhbərliyi nə üçün Azərbaycanda atom elektrik stansiyası tikmək istəyirdi? Layihəyə qarşı etirazlar necə başladı? Ən əsası, tikintinin dayandırılmasına ictimai müqavimət, yoxsa 1986-cı ildə Çernobıl AES-də baş verən qəza səbəb oldu?
Professor Nəsiman Yaqublunun təqdim etdiyi tarixi materiallar bu suallara yenidən nəzər salmağa imkan verir.
Azərbaycanda AES tikintisi üçün hansı hazırlıqlar görülmüşdü?
Mövcud tarixi mənbələrə görə, Azərbaycanda atom elektrik stansiyasının tikilməsi ideyası 1980-ci illərin əvvəllərində gündəmə gəlib. 1984-cü ilin sentyabrında SSRİ Nazirlər Soveti bununla bağlı qərar qəbul edib. Stansiyanın Hacıqabul rayonunun Nəvahi kəndi yaxınlığında, Pirsaat çayı vadisində inşa edilməsi nəzərdə tutulurdu.
Layihəyə əsasən, AES dörd enerji blokundan ibarət olmalı, hər blokun gücü 1000 meqavat təşkil etməli idi. İlk enerji blokunun 1990-cı illərin əvvəllərində istismara verilməsi planlaşdırılırdı. Tikinti sahəsində hazırlıq işləri aparılmış, ərazi müəyyənləşdirilmiş və ilkin infrastruktur yaradılmışdı. Beləliklə, söhbət yalnız gələcək üçün nəzərdə tutulan ideyadan deyil, həyata keçirilməsinə başlanmış böyük sənaye layihəsindən gedirdi.
AES-in tikintisinə qarşı etirazlar niyə başladı?
Layihə ilə bağlı əsas narahatlıqlardan biri stansiyanın tikilməsi nəzərdə tutulan ərazinin geoloji və seysmik xüsusiyyətləri idi. 2009-cu ildə dərc edilmiş, Azərbaycanın nüvə energetikası perspektivlərinə həsr olunan elmi araşdırmada göstərilir ki, ilkin layihədə yeraltı suların dərinliyi 15-17 metr hesablanmışdı. Lakin 1986-cı ildə aparılan əlavə geoloji araşdırmalar zamanı bu göstəricinin əslində 7-8 metr olduğu müəyyən edilmişdi.
Mütəxəssislər ərazinin geoloji xüsusiyyətlərinin layihədə düzgün qiymətləndirilmədiyi qənaətinə gəlmişdilər. Bu isə gələcək stansiyanın təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi suallar yaradırdı.
Professor Nəsiman Yaqublunun təqdim etdiyi materiallarda isə layihəyə qarşı ictimai etirazların 1985-ci ildə başladığı bildirilir. İxtisasca fizik olan Şamil Salehin rəhbərliyi ilə etiraz məktubları hazırlanaraq SSRİ və Azərbaycan SSR rəhbərliyinə göndərilib. Bu məktubların müxtəlif bölgələrdə yayıldığı qeyd olunur.
Beləliklə, layihəyə qarşı həm elmi-texniki narahatlıqlar, həm də ictimai müqavimət mövcud idi.
Çernobıl faciəsi Azərbaycanın AES layihəsinin taleyini dəyişdi
1986-cı il aprelin 26-da Ukraynadakı Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasında baş verən qəza bütün dünyada nüvə energetikasına münasibəti dəyişdi. SSRİ-də də atom stansiyalarının təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi müzakirələr başladı.
Azərbaycanın AES layihəsi də bu hadisələrdən kənarda qalmadı. Elmi araşdırmalarda tikintinin dayandırılmasına iki əsas amilin – ərazinin geoloji xüsusiyyətləri ilə bağlı narahatlıqların və Çernobıl qəzasından sonra yaranmış nüvə əleyhinə ictimai münasibətin təsir göstərdiyi bildirilir.
Həmin araşdırmaya görə, Azərbaycan SSR rəhbərliyinin təzyiqi nəticəsində Cənubi Qafqaz AES layihəsi bağlanıb.
Azərbaycan atom elektrik stansiyasına sahib ola bilərdimi?
Əgər layihə həyata keçirilsəydi, Azərbaycan 1990-cı illərin əvvəllərində dörd min meqavat ümumi gücə malik atom elektrik stansiyasına sahib ola bilərdi. Bu, ölkənin enerji sistemində ciddi dəyişiklik demək idi. Lakin layihənin reallaşmaması yalnız Çernobıl qəzası ilə izah edilə bilməz. Ərazinin seçilməsi, yeraltı suların səviyyəsi, seysmik təhlükəsizlik və ictimai etirazlar da qərara təsir göstərən amillər idi.
Maraqlıdır ki, müstəqillik əldə etdikdən sonra da Azərbaycanda nüvə energetikası məsələsi tamamilə gündəmdən çıxmayıb. 2000-ci illərdə bu sahənin inkişafı, elmi-tədqiqat imkanlarının yaradılması və gələcəkdə atom elektrik stansiyasının tikilməsi perspektivləri müzakirə olunub.
Hacıqabulda yarımçıq qalan AES layihəsi Azərbaycanın enerji tarixində reallaşmamış böyük layihələrdən biri kimi qalıb. Onun tarixi isə yalnız sovet dövrünün sənaye planlarından deyil, həm də təhlükəsizlik, ictimai etiraz və dövlət qərarlarının necə dəyişə biləcəyindən xəbər verir.
X. Səfərli
