Arxeoloqlar bir neçə ildir ki, Avropanın neolit dövrü dəfnlərindən ən qeyri-adi və narahatedici birinin sirrini açmağa çalışırlar. Təxminən 7000 il yaşı olan 78 nəfərin qalıqları Slovakiyanın cənub-qərbindəki Vrable-Velke Lehembi qədim yaşayış məskənində aşkar edilib. Onların hamısı başsız idi.
Azpost.info bildirir ki, 2022-ci ildə bu kəşf edildikdə bir çox tədqiqatçı bunun kütləvi qətl, müharibə və ya hətta insan qurbanlarının sübutu olduğunu düşünürdü. Lakin, “Proceedings of the Prehistoric Society” jurnalında dərc olunan yeni bir araşdırma tamamilə fərqli bir mənzərəni ortaya qoyur.
Yaşayış məskəni Bratislavadan təxminən bir saatlıq məsafədə, müasir Vráble şəhərinin yaxınlığında yerləşirdi. Bu, Mərkəzi Avropada öz dövrünün ən böyük və ən mürəkkəb yaşayış məskənlərindən biri idi. Arxeoloqlar burada təxminən 350 ev aşkar ediblər. Oonlardan təxminən 80-i bir vaxtlar məskunlaşmışdı. İnsanlar burada təxminən eramızdan əvvəl 5250-ci ildən 4950-ci ilə qədər bir neçə əsr yaşamışlar.
Tədqiqatçılar cəsədlərin təsadüfi şəkildə, sözün əsl mənasında bir-birinin üstünə yığıldığı bir çuxura diqqət ediblər. Tapılan qalıqlar arasında yalnız bir uşağın kəlləsi qalmışdı. Digərlərinin hamısının başı yox idi.
Əvvəlcə guman edilib ki, bu mənzərə vəhşicəsinə qırğın nəticəsində baş verib. Lakin sümüklərin daha ətraflı təhlili zamanı zorakılıqla baş kəsmə əlamətləri aşkar edilməyib. Əksinə, alimlər başların cəsədlərdən çox diqqətlə və insanlar öldükdən sonra çıxarıldığı qənaətinə gəliblər.
Xüsusilə vacib bir dəlil təkcə kəllələrin deyil, həm də alt çənələrin olmaması idi. Əgər başlar təsadüfən məhv edilsəydi və ya itirilsəydi, bu sümüklərin bəziləri qalıqlar arasında qorunub saxlanılardı. Lakin arxeoloqlar belə bir fraqment tapmayıb.
Bundan əlavə, xəndək divarının yaxınlığında başın bədəndən diqqətlə çıxarıldığını göstərən boyun fəqərələri aşkar edilib. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, edam deyil, diqqətlə yerinə yetirilən ölüm sonrası prosedurdur.
Hazırda ən çox ehtimal olunan izahat əcdadlara sitayişlə bağlıdır. Bir sıra qədim cəmiyyətlərdə mərhumun kəllələri xüsusi ritual əhəmiyyətə malik idi və bədənin qalan hissəsindən ayrı saxlanıla bilərdi. Oxşar təcrübələr digər Neolit dövrü yerlərindən də məlumdur.
Ən məşhur nümunə indiki Türkiyə ərazisindəki Çatalhöyük yaşayış məntəqəsidir. Orada arxeoloqlar ölümdən sonra kəllələrin çıxarıldığına dair dəlillər də tapıblar. Lakin, mühüm bir fərq var: Çatalhöyükdə kəllələrin özləri tapılıb, Vrabledə isə izsiz yoxa çıxıblar.
Kil Universitetinin tədqiqat rəhbəri Martin Furholt-a görə, əsas çətinlik müasir insanların dünyagörüşü bizimkindən kökündən fərqli olan bir cəmiyyətin rituallarını anlamağa çalışmalarıdır.
Onlarla kəllənin hara yoxa çıxdığı və qədim icmanın həyatında hansı rol oynadıqları məlum deyil. Bəlkə də gələcək qazıntılar onların gizləndiyi yeri tapmağa kömək edəcək. Hələlik Slovakiya yaşayış məntəqəsi Avropa Neolit dövrünün ən sirli arxeoloji yerlərindən biri olaraq qalır.
Sunay Aydın
