Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində Dövlət Məşğulluq Agentliyinin özünüməşğulluq proqramı çərçivəsində maldarlıq istiqamətində yeni zərfin tətbiqinə başlaması kənd yerlərində gəlir imkanlarının artırılması baxımından diqqətçəkən addımdır.
Azpost.info bildirir ki, açıqlanan rəsmi məlumata görə, proqrama uyğun şəraiti və müəyyən təcrübəsi olan şəxslərə “Simmental” və “Holstein” cinslərindən 2 baş inək veriləcək.
Lakin burada maraqlı və daha vacib bir sual ortaya çıxır: bu heyvanları almaq başqa, onları yüksək məhsuldarlıqla saxlamaq tamam başqa məsələdir.
Çünki söhbət adi yerli mal-qaradan deyil, damazlıq və məhsuldarlığı yüksək olan cinslərdən gedir. Dövlət Məşğulluq Agentliyinin məlumatına görə, heyvanlar verilməzdən əvvəl vətəndaşın təsərrüfat şəraiti qiymətləndiriləcək. Tövlənin vəziyyəti, ölçüsü və havalandırılması nəzərdən keçiriləcək. Namizədin maldarlıq sahəsində təcrübəsi və bilikləri də nəzərə alınacaq.
Bu yanaşma əslində proqramın ən mühüm hissələrindən biridir. Çünki iki inəyin verilməsi hələ iki gəlir mənbəyinin yaradılması demək deyil.
Holşteynlə Simmental eyni deyil
Proqramda nəzərdə tutulan iki cinsin saxlanma xüsusiyyətləri də eyni deyil.
Holşteyn əsasən yüksək süd məhsuldarlığı ilə seçilən südlük cinsdir. Buna görə də yemləmə, su təminatı, istilik stresi, tövlənin havalandırılması və ümumi qulluq məsələlərinə daha ciddi yanaşmaq tələb olunur. İsti havalarda istilik stresi süd məhsuldarlığına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə xüsusilə yay aylarında kölgəlik, yaxşı havalandırma və kifayət qədər su vacibdir. Yay aylarında temperatur artdıqda süd verimi dərhal aşağı düşür. Bu səbəbdən tövlədə mütləq güclü havalandırma və sərinləşdirmə (ventilyator və ya dumanlı su püskürdücülər) sistemləri quraşdırılmalıdır. Həmçinin bədənləri iri olduğundan yataq yerləri geniş və yumşaq (altlıq saman və ya rezin döşək) olmalıdır.
Simmental isə süd-ət istiqamətli kombinə edilmiş cinsdir. Ümumilikdə daha dözümlü olması ilə tanınır və müxtəlif təsərrüfat şəraitlərinə uyğunlaşma imkanları daha genişdir.
Bu fərq proqramın gələcək nəticələri baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki bir ailənin Holşteyn saxlamaq üçün imkanları ilə Simmental saxlamaq üçün imkanları eyni olmaya bilər.
Əsas xərc inəyin özü deyil
Proqram iştirakçısına heyvan verildikdən sonra gündəlik xərclər başlayır.
İnəyin yemlənməsi, suyu, baytarlıq xidməti, peyvəndlər, tövlənin saxlanması, altlıq materialı, reproduktiv xidmətlər və digər xərclər sahibin üzərinə düşə bilər.
Xüsusilə yüksək süd məhsuldarlığı gözlənilən heyvanlarda yem rasionunun balanslaşdırılması vacibdir. Keyfiyyətli qaba yemlə yanaşı, təsərrüfatın imkanlarından asılı olaraq silos və konsentrat yemlər də lazım ola bilər. Bu cins inək yüksək süd istehsal etdiyi üçün maddələr mübadiləsi çox sürətlidir. Onların rasionu enerji və protein baxımından balanslaşdırılmış xüsusi yemlərdən (qarğıdalı silosu, yonca, yüksək keyfiyyətli kəpək və konsentrat yemlər) ibarət olmalıdır. Yem rasionunda kiçik bir səhv (məsələn, keyfiyyətsiz silos və ya həddindən artıq dənli yem) asidoz və ya ketoz kimi ölümcül metabolik xəstəliklərə yol açır.
Deməli, dövlət aktiv verir, amma həmin aktivin işlək vəziyyətdə saxlanılması üçün dövriyyə vəsaiti də lazımdır.
Məhz burada aztəminatlı ailə ilə bağlı əsas sual ortaya çıxır.
Tövlə hazırdırmı?
Dövlət heyvanı verməzdən əvvəl tövləni qiymətləndirəcək. Bu, proqramın uğuru üçün müsbət mexanizmdir.
Amma qiymətləndirmə yalnız “tövlə varmı?” sualı ilə məhdudlaşmamalıdır. Hər bir inək üçün minimum 6–7 kvadratmetr qapalı sahə və rahat uzana biləcəyi rezin döşək və ya bol altlıq saman (xüsusilə Holşteyn üçün) olmalıdır. Bu cinslər ammonyak qazına və nəmişliyə qarşı çox həssasdır. Tövlənin tavanı hündür olmalı, pəncərələr heyvanın birbaşa belinə külək vurmayacaq şəkildə (yuxarı hissədə) yerləşdirilməlidir.
İnəklərin hər an təmiz və sərin suya çıxışı olmalıdır. Bir Holşteyn inəyi yayda gündə 100–120 litr su içir.
Dövlət vətəndaşa aktivləri (heyvanları) verəcək, lakin fermer onların yem bazasını öncədən hazır qoymalıdır. Heyvanlar gəlməzdən əvvəl anbarda olmalıdır: Yüksək keyfiyyətli qaba yem: Yonca presi (protein üçün) və saman (həzm üçün).
Silos tədarük olunmalıdır. Holşteyn inəyindən yüksək süd almaq üçün qarğıdalı silosu şərtdir. Həmçinin zavod yemləri mütləqdir: Süd qüvvəli yemləri (konsentrat yemlər) heyvanlar gəldiyi ilk gündən rasiona uyğun verilməlidir.
2 inək nə qədər gəlir gətirə bilər?
Burada konkret rəqəm demək üçün heyvanların yaşını, laktasiya mərhələsini, gündəlik süd məhsuldarlığını, yem qiymətlərini və südün satış qiymətini bilmək lazımdır. Məsələn, iki heyvanın hər ikisinin eyni vaxtda yüksək südvermə dövründə olması ilə birinin sağmal, digərinin isə quru dövrdə olması arasında ailənin gəliri baxımından ciddi fərq yarana bilər.
Digər tərəfdən, əldə olunan südün hamısı xalis gəlir deyil. Ona görə də proqramın uğurunu yalnız verilmiş heyvanların sayı ilə ölçmək düzgün olmaz. Əsas göstərici həmin heyvanların 6 ay, 1 il və 2 ildən sonra təsərrüfata real gəlir gətirib-gətirməməsidir.
Aztəminatlı ailə üçün əsas risk
Özünüməşğulluq proqramının hədəf qrupları arasında ünvanlı dövlət sosial yardımı alan ailələrin üzvləri, əlilliyi olan şəxslər, şəhid ailələrinin üzvləri və müharibə veteranları, uzun müddət işsiz olanlar, qadınlar və digər həssas qruplar var. Bu insanların proqram vasitəsilə aktiv əldə etməsi əlbəttə ki, mühüm imkan yarada bilər.
Amma burada paradoks yaranır: Ən çox ehtiyacı olan ailənin ilkin kapitalı da ən az ola bilər.
Məsələn, bir ailənin tövləsi var, amma yem almaq üçün pul ehtiyatı yoxdur. Heyvanı qəbul edir, ilk aylarda müəyyən gəlir əldə edir, lakin yem xərclərini qarşılamaq çətinləşir. Belə vəziyyətdə verilən aktiv ailənin gəlir mənbəyinə çevrilmək əvəzinə əlavə maliyyə yükünə çevrilə bilər. Ona görə proqramın effektivliyi yalnız “ailəyə nə verildi?” sualı ilə deyil, “ailənin həmin aktivdən gəlir əldə etməsi üçün başqa nəyə ehtiyacı var?” sualı ilə ölçülməlidir.
Bəlkə növbəti mərhələ yem dəstəyi olmalıdır?
Burada proqramın inkişaf etdirilməsi üçün maraqlı model ortaya çıxır. Əgər məqsəd iki damazlıq heyvan əsasında davamlı ailə təsərrüfatı yaratmaqdırsa, yalnız heyvanın verilməsi ilə kifayətlənməmək, ilk dövr üçün yem, baytarlıq məsləhəti, texniki təlim və satış kanallarının dəstəklənməsi nəticəni gücləndirə bilər.
Xüsusilə ilk 6–12 ay təsərrüfatın formalaşması baxımından kritik dövr ola bilər.
Ailə bilməlidir: Heyvanı necə bəsləyim? Xəstəliyi necə vaxtında müəyyən edim? Südü harada satım? Yem bahalaşanda nə edim? İnək boğaz qalanda və ya südvermə dövründən çıxanda gəlirimi necə qoruyum?
Bu suallara cavab yoxdursa, iki inəyin verilməsi proqramın yalnız başlanğıcıdır.
Əsl test bundan sonra başlayır
Maldarlıq istiqamətində yeni zərfin maraqlı tərəfi də məhz budur: dövlət vətəndaşa sadəcə maddi yardım deyil, gəlir gətirə biləcək aktiv verməyə çalışır. Bu model uğurlu alınarsa, ailə həmin aktivdən gəlir əldə edə, sonrakı mərhələdə heyvan sayını artıra və dövlət yardımından asılılığını azalda bilər.
Amma bunun üçün heyvanın verilməsi ilə iş bitməməlidir. Əsas məsələ iki inəyin ailəyə verilməsi deyil. Əsas məsələ həmin iki inəyin bir ildən sonra hələ də ailəyə gəlir gətirən təsərrüfata çevrilib-çevrilməyəcəyidir.
Bu baxımdan yeni proqramın ən maraqlı göstəricisi verilən heyvanların sayı yox, neçə təsərrüfatın bir neçə ildən sonra özünü maliyyələşdirən kiçik biznesə çevrilməsi olacaq.
Samir Abdulla
