Azərbaycanla Ermənistan arasında avtomobil və dəmir yolu əlaqələrinin açılması sadəcə iki ölkə arasında nəqliyyat probleminin həlli olmayacaq. Bu, Cənubi Qafqazın iqtisadi xəritəsini dəyişə, Naxçıvanın Azərbaycanla quru əlaqəsini bərpa edə və regionu Asiya–Avropa ticarət marşrutlarında daha sıx birləşdirə bilər.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə imzalanmış Birgə Bəyannamədə iki ölkə arasında kommunikasiyaların açılmasının vacibliyi təsdiqlənib. Sənəddə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən bağlantının, Ermənistan üçün isə qarşılıqlı faydalı nəqliyyat imkanlarının yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu prosesin mərkəzində TRIPP – “Trump Route for International Peace and Prosperity” layihəsi dayanır.
Ancaq burada əsas məsələ yalnız yeni yolun çəkilməsi deyil. Yolun necə işləyəcəyi, kim tərəfindən idarə olunacağı, hansı nəzarət mexanizmlərinin tətbiq ediləcəyi və təhlükəsizliyin necə təmin olunacağı hələ də prosesin ən həssas məsələlərindəndir.
Azərbaycan üçün əsas dəyişiklik: Naxçıvanla quru bağlantı
İlk və ən birbaşa nəticə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında yeni quru nəqliyyat bağlantısının yaranması olacaq. Bu marşrut Azərbaycan üçün həm avtomobil, həm də dəmir yolu daşımalarında əlavə alternativ yaradacaq. Türkiyə istiqamətində nəqliyyat əlaqəsinin şaxələnməsi isə Azərbaycanın logistika imkanlarını genişləndirəcək. Azərbaycan öz ərazisində bu bağlantının formalaşdırılması üçün infrastruktura sərmayə qoyur. Horadiz–Ağbənd avtomobil və dəmir yolu layihələri bu baxımdan əsas həlqələrdən biridir.
Nəticədə Naxçıvan yalnız Azərbaycanın digər əraziləri ilə daha rahat əlaqələnməyəcək, həm də Türkiyə istiqamətində daha geniş regional nəqliyyat şəbəkəsinə qoşula biləcək.
Ermənistan üçün nə dəyişəcək?
Ermənistan baxımından ən böyük dəyişiklik regional nəqliyyat şəbəkəsinə çıxışın genişlənməsi ola bilər. Azərbaycanla və Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələrinin açılması Ermənistanın tranzit imkanlarını artırmaqla yanaşı, ölkənin idxal və ixrac xərclərinə də təsir göstərə bilər. Bu baxımdan Sünik ( Zəngəzur) bölgəsinin əhəmiyyəti xüsusi olacaq. Azərbaycan–Naxçıvan bağlantısının Ermənistan ərazisindən keçməsi həmin bölgəni kənarda qalan ərazi deyil, regional tranzit xəttinin bir hissəsinə çevirə bilər. Beləliklə, əvvəllər təhlükəsizlik və siyasi qarşıdurma ilə xarakterizə olunan coğrafiya tədricən logistika, ticarət və investisiya məkanı kimi formalaşa bilər.
Orta Dəhlizin xəritəsi də dəyişə bilər
Yolların açılması yalnız Bakı–Naxçıvan–Türkiyə xəttinə təsir etməyəcək. Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, oradan isə Avropa istiqamətində daşınmasını nəzərdə tutan Orta Dəhliz əlavə bağlantılar əldə edə bilər. Burada əsas üstünlük marşrutların çoxalmasıdır. Bir neçə alternativ yolun olması logistika sistemini tək bir istiqamətdən asılı olmaqdan çıxarır. Bu isə Azərbaycan üçün tranzit, logistika və xidmət gəlirlərinin artması imkanını yaradır.
Yeni yolun iqtisadi əhəmiyyətini yalnız tranzit haqları ilə ölçmək düzgün olmaz. Yol boyunca logistika mərkəzləri, anbarlar, gömrük terminalları, yükdaşıma şirkətləri, texniki servis məntəqələri, restoran və otellər, yanacaqdoldurma məntəqələri və digər xidmət sahələri yarana bilər. Yəni nəqliyyat dəhlizi zamanla biznes dəhlizinə çevrilə bilər.
Azərbaycan üçün bunun qərb rayonlarında iqtisadi fəallığın artması, Naxçıvanın logistika rolunun genişlənməsi və Orta Dəhliz üzrə yeni xidmətlərin yaranması kimi nəticələri ola bilər. Ermənistan üçün isə Sünik bölgəsinin iqtisadi əhəmiyyətinin yüksəlməsi əsas nəticələrdən biri ola bilər.
Hansı problemlər həll edilməlidir?
Məhz burada məsələnin ən mürəkkəb hissəsi başlayır. Yolun xəritədə çəkilməsi ilə onun real həyatda işləməsi eyni şey deyil. Bunun üçün hüquqi status, gömrük rejimi, sərhəd nəzarəti, təhlükəsizlik, maliyyələşmə və geosiyasi razılaşmaların eyni vaxtda formalaşdırılması lazımdır.
1. Ən həssas məsələ: yol üzərində nəzarət kimdə olacaq?
TRIPP-in Ermənistan ərazisindən keçəcək hissəsi ilə bağlı əsas müzakirələrdən biri nəzarət mexanizmi ətrafındadır. Burada iki prinsip üz-üzə gəlir: Ermənistanın öz ərazisi üzərində suverenliyi və Azərbaycanın Naxçıvana maneəsiz bağlantı gözləntisi.
Ermənistan yolun öz ərazisindən keçən hissəsinin ölkənin suverenliyi və yurisdiksiyası altında qalmasını vurğulayır. Azərbaycan üçün isə əsas məsələ Naxçıvana gedən sərnişin və yüklərin keçidinin mümkün qədər sürətli, təhlükəsiz və maneəsiz olmasıdır. Bu iki yanaşmanın necə uzlaşdırılacağı dəhlizin gələcək fəaliyyət modelini müəyyənləşdirəcək. Burada beynəlxalq operator və ya üçüncü tərəfin müəyyən funksiyaları həyata keçirməsi kimi variantların müzakirəsi də əhəmiyyət qazanır. Lakin belə bir mexanizmin hüquqi statusu və səlahiyyətləri tərəflərin razılığı olmadan formalaşa bilməz.
2. Yolun tikilməsi özü ayrıca böyük layihədir
Azərbaycan tərəfində sərhədə qədər infrastrukturun qurulması istiqamətində işlər aparılır.Ermənistan tərəfində isə Sünik ərazisində avtomobil və dəmir yolu infrastrukturunun yaradılması, mövcud xətlərin yenilənməsi və mürəkkəb relyefdə texniki qurğuların tikilməsi tələb olunur. Dağlıq ərazi, tunellər, körpülər və dəmir yolu infrastrukturu layihənin xərcini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Burada növbəti sual ortaya çıxır: bu infrastrukturu kim maliyyələşdirəcək?
Ermənistan büdcəsi, beynəlxalq maliyyə institutları, xarici investorlar və ya layihədə iştirak edən beynəlxalq konsorsiumlar mümkün maliyyə mənbələri ola bilər. Deməli, siyasi razılaşmadan sonra ikinci böyük mərhələ maliyyə və tikinti modelinin müəyyənləşdirilməsidir.
3. Rusiya, ABŞ, Avropa və İranın maraqları
Bu layihə iki ölkənin daxili nəqliyyat məsələsi olmaqdan çoxdan çıxıb. Cənubi Qafqazın coğrafi mövqeyi regiondakı böyük güclərin maraqlarını da prosesə cəlb edir. Əvvəlki razılaşmalarda kommunikasiyaların təhlükəsizliyi ilə bağlı Rusiyanın rolu nəzərdə tutulurdu. Hazırkı prosesdə isə Ermənistanın Qərblə daha sıx əməkdaşlıq xəttinə üstünlük verməsi yeni idarəetmə və təhlükəsizlik mexanizmlərinin müzakirəsinə səbəb olur. ABŞ-ın TRIPP layihəsinə cəlb olunması da marşrutun geosiyasi əhəmiyyətini artırır.
Digər tərəfdən, İran üçün Ermənistanla sərhədin və regiondakı nəqliyyat balansının dəyişməsi həssas məsələdir. Buna görə Tehran Azərbaycan–Naxçıvan bağlantısının alternativ marşrutlarla, o cümlədən İran ərazisindən keçən nəqliyyat imkanları ilə paralel inkişafında maraqlı olduğunu göstərir. Beləliklə, layihənin iqtisadi səmərəliliyi qədər regiondakı müxtəlif maraqların bir-biri ilə necə uzlaşdırılması da vacib olacaq.
4. Sülh və təhlükəsizlik məsələsi
Nəqliyyat dəhlizinin uzunmüddətli işləməsi üçün siyasi sabitlik əsas şərtlərdən biridir. Çünki heç bir logistika şirkəti marşrutun təhlükəsizliyinə şübhə olduğu halda uzunmüddətli investisiya qərarı vermək istəməz. Bu baxımdan Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin irəliləməsi, sərhəd məsələlərinin həlli, nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və mina təhlükəsinin aradan qaldırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. İctimai etimad da az əhəmiyyət daşımır. Onilliklər davam edən qarşıdurmadan sonra hər iki ölkədə yolun açılmasına siyasi və ictimai münasibət müxtəlif ola bilər. Bu səbəbdən iqtisadi layihənin davamlılığı yalnız hökumətlərarası razılaşmalardan deyil, onun cəmiyyətlər tərəfindən qəbul edilməsindən də asılı olacaq.
Yeni yol, yoxsa yeni iqtisadi xəritə?
Azərbaycan–Ermənistan yollarının açılması baş verərsə, bunun nəticəsi yalnız Naxçıvana gedən yeni avtomobil və dəmir yolunun yaranması olmayacaq. Azərbaycan üçün bu, Naxçıvanla quru əlaqənin bərpası, Türkiyə istiqamətində əlavə logistika xəttinin yaranması və Orta Dəhlizin şaxələnməsi deməkdir. Ermənistan üçün regional tranzit şəbəkəsinə daha sıx qoşulmaq, yeni investisiya və ticarət imkanları əldə etmək potensialı yaradır.
Region üçün isə daha böyük dəyişiklik mümkündür: Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsi qarşıdurma xətlərindən tədricən iqtisadi əlaqələr şəbəkəsinə çevrilə bilər.
Amma bunun üçün bir neçə şərt eyni vaxtda yerinə yetirilməlidir: hüquqi rejim razılaşdırılmalı, sərhəd və gömrük mexanizmləri müəyyən edilməli, infrastruktur tamamlanmalı, təhlükəsizlik təmin olunmalı və tərəflərin geosiyasi maraqları arasında işlək balans yaradılmalıdır. Ona görə də əsas sual artıq yalnız “yollar açılacaqmı?” deyil.
Əsas sual budur: yollar açıldıqdan sonra həmin marşrutlar nə qədər sürətli, təhlükəsiz və iqtisadi baxımdan cəlbedici olacaq? Çünki Cənubi Qafqaz üçün əsl dəyişiklik yolun tikintisi ilə deyil, yolun işləməyə başladığı gün başlayacaq.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
