İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun satmaq öhdəliyi ilə kirayə mənzil mexanizmi son illərdə mənzil almaq istəyən, lakin böyük ilkin vəsaiti olmayan vətəndaşların diqqətini cəlb edən əsas imkanlardan birinə çevrilib.
Bu mexanizm adi kirayədən fərqlənir: vətəndaş mənzildə kirayəçi kimi yaşayır, aylıq ödənişləri həyata keçirir və müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq sonda mənzil sahibi olmaq imkanı əldə edir.
Hazırda bu mexanizmə maraq kəskin artıb. Fondun məlumatına görə, elektron sistemə hər gün 100-dən artıq müraciət daxil olur və qeydiyyata alınmış, görüş vaxtı təyin edilmiş müraciətlərin sayı seçim üçün mövcud mənzillərin sayını dəfələrlə üstələyib. Buna görə müraciətlərin qəbulu 6 oktyabr 2026-cı ildən müvəqqəti dayandırılıb. Fond bildirir ki, bu, artıq sistemdə qeydiyyatdan keçmiş müraciətlərə və onların növbəliliyinə təsir etmir. 12 mindən çox vətəndaşa görüş günü barədə bildiriş göndərilib.
Bəs bu mexanizm necə işləyir və kimlər ondan yararlana bilər?
Əsas şərt: 60 yaşdan yuxarı olmamaq
Müraciət zamanı yaşı 60-dan çox olmayan Azərbaycan vətəndaşları satmaq öhdəliyi ilə kirayə mənzil mexanizminə müraciət edə bilərlər. Kirayə müqaviləsinin müddəti isə 3 ildən 25 ilə qədər müəyyən edilə bilər.
Lakin yalnız yaş və vətəndaşlıq kifayət etmir. Ərizəçinin məhkumluğu olmamalı, vaxtı keçmiş öhdəlikləri olmamalı və sənədlə təsdiqlənən gəliri olmalıdır. Gəlirlərinin nəzərə alınması üçün müraciət edən ailə üzvləri də müəyyən tələblərə cavab verməlidirlər.
Maaş mütləq olmalıdır?
Mexanizmdə yalnız əməkhaqqı deyil, digər rəsmi gəlirlər də nəzərə alınır. Bura sahibkarlıq və qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə olunan gəlirlər, əmək pensiyası, sosial müavinətlər, aliment və digər rəsmi gəlirlər daxil edilə bilər.
Sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə gəlirin nəzərə alınması üçün fəaliyyətin ən azı 12 ay davam etməsi tələb olunur. Müəyyən fərdi fəaliyyətlərlə məşğul olan sabit vergi ödəyiciləri üçün isə gəlirin hesablanmasının ayrıca qaydası mövcuddur.
Kredit tarixçəsi niyə vacibdir?
Burada mühüm məqam var: Fond yalnız gəlirə baxmır, vətəndaşın əvvəlki kredit öhdəliklərini necə yerinə yetirdiyini də qiymətləndirir. Kredit tarixçəsi “müsbət”, “qənaətbəxş” və ya “mənfi” qiymətləndirilə bilər. Məsələn, kredit tarixçəsinin ən azı 12 ay olması və son 24 ayda 60 gündən artıq gecikdirilmiş öhdəliyin olmaması “müsbət” tarixçə üçün əsas şərtlərdən biridir. Son 12 ayda 90 gündən artıq gecikdirilmiş öhdəliyin olması isə kredit tarixçəsinin “mənfi” qiymətləndirilməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən vaxtında ödənilməyən kreditlər mənzil imkanına birbaşa təsir göstərə bilər.
Aylıq ödəniş necə müəyyən edilir?
Ən çox maraq doğuran məsələlərdən biri budur: “Mənim gəlirimlə hansı qiymətə mənzil götürə bilərəm?”
Fond bunun üçün ərizəçinin xalis orta aylıq gəlirini hesablayır. Gəlirdən ailə üzvləri üçün yaşayış minimumu ilə bağlı məbləğlər və mövcud kreditlər üzrə aylıq öhdəliklər kimi xərclər çıxılır. Kredit tarixçəsinin qiymətləndirilməsi də bu hesablamaya təsir edir. Nəticədə vətəndaş üçün kirayə müqaviləsi üzrə aylıq ödənişin maksimum məbləği müəyyən edilir.
Məsələn, Fondun təqdim etdiyi nümunədə aylıq gəliri 1200 manat olan, 100 manat kredit ödənişi edən və kredit tarixçəsi mənfi qiymətləndirilən şəxsin xalis orta aylıq gəliri 800 manat hesablanır. Bu halda onun kirayə müqaviləsi üzrə maksimum aylıq ödənişi də 800 manat ola bilər.
Mənzili vətəndaş özü seçir
Müraciət təsdiqləndikdən sonra vətəndaş elektron sistemdə ona təqdim olunan mənzillər arasından seçim edə bilir. Burada bir məhdudiyyət var: seçilə bilən mənzilin aylıq ödənişi ərizəçiyə müəyyən edilmiş maksimum məbləğdən yüksək olmamalıdır. Lakin vətəndaş əvvəlcədən 12 aylıq ödənişdən əlavə vəsait ödəmək öhdəliyi götürərsə, daha yüksək aylıq ödəniş tələb edən mənzillər də seçim siyahısına daxil edilə bilər.
Evə köçmək üçün nə qədər ilkin ödəniş lazımdır?
Mexanizmin əsas fərqlərindən biri də budur. Müqavilə rəsmiləşdirildikdən sonra kirayəçi aylıq ödənişin ən azı 12 mislini əvvəlcədən ödəməlidir. Bundan sonra mənzil kirayəçiyə təhvil verilir və o, müqavilədə göstərilən qrafik üzrə aylıq ödənişləri davam etdirir. Yəni mexanizm klassik ipotekadan tam eyni deyil. Burada vətəndaşın qarşısına böyük ilkin ödəniş əvəzinə əvvəlcədən 12 aylıq ödəniş tələbi qoyulur.
Bu mənzillər haradadır?
Fondun təqdim etdiyi mənzillər 2013-cü il yanvarın 1-dən sonra inşa edilmiş, mülkiyyət hüququ dövlət qeydiyyatına alınmış və ya qabaqcadan qeydiyyata alınmış çoxmənzilli binalardakı təmirli yaşayış sahələridir. İndiyədək Bakı, Abşeron və Sumqayıtda ümumilikdə 17 ünvanda mənzillər təqdim edilib. 2026-cı ilin avqustuna qədər mexanizmdən yararlanan ailələrin sayı 10 mini keçib və onların 60 faizindən çoxunu gənclər və gənc ailələr təşkil edib.
Niyə müraciətlər indi dayandırılıb?
Burada əsas məsələ mexanizmin ləğvi deyil. Fondun açıqlamasına görə, müraciətlərin sayı mövcud mənzil fondunun imkanlarını xeyli üstələyib. Sistemə hər gün 100-dən artıq müraciətin daxil olması nəticəsində növbədə olan şəxslərin və seçim üçün mövcud mənzillərin sayı arasında ciddi fərq yaranıb. Bu səbəbdən 6 oktyabrdan yeni müraciətlərin qəbulu müvəqqəti dayandırılıb. Məqsəd müraciətlərin daha operativ emalı, şəffaf qiymətləndirilməsi, vətəndaşların müəyyən edilmiş vaxtda mənzil seçə bilməsi və elektron sistemin funksionallığının artırılmasıdır. Müraciətlərin yenidən nə vaxt qəbul ediləcəyi barədə əlavə məlumat veriləcək.
Vacib məqam isə budur: artıq müraciət edənlərin növbəsi ləğv edilmir. Onların proses üzrə hüquqları və əvvəlki müraciətləri qüvvədə qalır.
“Kirayə mənzil” mexanizmi sadəcə güzəştli kirayə proqramı deyil. Burada vətəndaşın yaşı, gəliri, kredit tarixçəsi, ailə vəziyyəti və mövcud maliyyə öhdəlikləri birlikdə qiymətləndirilir. Əsas üstünlük isə böyük ilkin kapitalı olmayan vətəndaş üçün uzunmüddətli ödəniş mexanizmi ilə mənzil sahibi olmaq imkanının yaradılmasıdır.
Samir Abdulla
