Azərbaycanın Avropaya yaşıl elektrik enerjisi ixrac etməsi üçün yeni mərhələyə keçilir. Xəzər–Qara dəniz–Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizinin texniki-iqtisadi əsaslandırılması tamamlanıb. Lakin layihənin reallaşması üçün milyardlarla dollarlıq investisiya, maliyyələşmə mexanizmi və beynəlxalq razılaşmalar lazımdır.
Oktyabrın 22-də Bakıda layihənin investisiya və tərəfdaşlıq imkanlarına həsr olunmuş ilk beynəlxalq forum keçirilir. Tədbirin əsas məqsədi layihəni araşdırma mərhələsindən praktiki icraya yaxınlaşdırmaq və 2029-cu ildə nəzərdə tutulan yekun investisiya qərarına hazırlığı sürətləndirməkdir.
Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırması 2026-cı ilin iyulunda tamamlanıb. Araşdırma onun texniki baxımdan həyata keçirilə biləcəyini və iqtisadi cəhətdən cəlbedici olduğunu göstərib.
Elektrik Avropaya hansı marşrutla çatdırılacaq?
Xəzər–Qara dəniz–Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstanın iştirakı ilə həyata keçirilir. Layihənin əsası 2022-ci ildə dörd ölkə arasında imzalanmış strateji tərəfdaşlıq sazişi ilə qoyulub. Planlaşdırılan marşrut Xəzər regionunda istehsal olunan bərpaolunan elektrik enerjisinin Gürcüstan üzərindən Qara dənizə, oradan isə sualtı kabel vasitəsilə Rumıniyaya çatdırılmasını nəzərdə tutur. Daha sonra elektrik enerjisinin Macarıstana və digər Avropa bazarlarına ötürülməsi planlaşdırılır.
Təxminən 3 min kilometr uzunluğunda nəzərdə tutulan dəhlizin ötürmə gücünün 4 giqavata çatdırılması planlaşdırılır. Layihənin mühüm hissələrindən biri Qara dənizin 2200 metrədək dərinliyində sualtı kabelin çəkilməsidir. Bu isə həm mürəkkəb texnologiya, həm də böyük maliyyə resursları tələb edir.
Azərbaycan nə qədər elektrik ixrac edə bilər?
Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın nəticələrinə görə, layihə regionda ən azı 8 giqavat gücündə bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafına şərait yarada bilər. Dəhlizin tam gücü ilə işləməsi nəticəsində 2040-cı ildən Avropaya ildə təxminən 20 milyard kilovat-saat elektrik enerjisinin ötürülməsi nəzərdə tutulur. Bu, 20 teravatt-saat deməkdir.
Layihənin digər gözlənilən nəticəsi karbon emissiyalarının ildə 3,6 milyon tonadək azaldılmasıdır. Beləliklə, təşəbbüs yalnız enerji ticarətinə deyil, Avropanın təmiz enerji mənbələrinə keçidinə də xidmət edə bilər. Bununla belə, göstərilən rəqəmlər layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırmasında nəzərdə tutulan hədəflərdir. Faktiki ixrac həcmi gələcəkdə tikinti işlərinin gedişindən, yeni enerji istehsalı güclərinin yaradılmasından və Avropa bazarındakı kommersiya şərtlərindən asılı olacaq.
Layihə nə vaxt reallaşacaq?
Hazırkı plana əsasən, yekun investisiya qərarının 2029-cu ildə verilməsi gözlənilir. Dəhlizin 2032-ci ildən mərhələli şəkildə istismara verilməsi, tam ötürmə imkanlarına çatmasının isə sonrakı illərdə, 2040-cı ilədək davam etməsi nəzərdə tutulur. Oktyabrın 22-də Bakıda keçirilən forumda Dünya Bankı, Avropa İnvestisiya Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Asiya İnkişaf Bankı və bir sıra beynəlxalq enerji şirkətlərinin nümayəndələri iştirak edirlər.
Azərbaycanın energetika nazirinin açıqlamasına görə, layihənin irəliləməsi üçün beynəlxalq maliyyə institutlarının və özəl investorların iştirakı, dayanıqlı biznes modeli və uzunmüddətli elektrik alqı-satqısı müqavilələri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Energetika nazirinin müavini Elnur Soltanov da oktyabrın 22-də layihənin həyata keçirilməsi üçün milyardlarla dollar həcmində investisiyaya ehtiyac olduğunu bildirib. Bu səbəbdən texniki-iqtisadi əsaslandırmanın tamamlanması vacib mərhələ olsa da, tikintinin başlanması üçün hələ maliyyələşmə və investisiya qərarları verilməlidir.
Bu layihə Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Azərbaycan uzun illər neft və təbii qaz ixracatçısı kimi Avropanın enerji təchizatında rol oynayıb. Yaşıl enerji dəhlizi isə ölkənin gələcəkdə elektrik enerjisi ixracatçısı kimi mövqeyini gücləndirmək imkanı yarada bilər.
Layihənin reallaşması bir neçə istiqamətdə əhəmiyyət daşıyır:
-İxracın şaxələndirilməsi: enerji gəlirlərinin yalnız neft və qazla məhdudlaşmaması üçün yeni imkan yaranır.
-Bərpaolunan enerjinin inkişafı: Avropa bazarına çıxış külək və günəş elektrik stansiyalarına investisiyanı stimullaşdıra bilər.
-Beynəlxalq əməkdaşlıq: Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında enerji əlaqələri genişlənə bilər.
-Yeni investisiyalar: layihə tikinti, mühəndislik, enerji infrastrukturu və əlaqəli xidmətlər sahəsində imkanlar yarada bilər.
Amma bu layihənin Azərbaycan iqtisadiyyatına gətirəcəyi gəlirin həcmini indidən dəqiq hesablamaq mümkün deyil. Bunun üçün tikinti və maliyyələşmə xərcləri, elektrik enerjisinin satış qiyməti, ötürmə tarifləri və gələcək istehsal həcmləri məlum olmalıdır.
Azərbaycan Avropaya yaşıl elektrik enerjisi ixrac etmək üçün mühüm hazırlıq mərhələsini keçib. İndi əsas sınaq layihənin maliyyələşdirilməsi, tikintiyə başlanması və nəzərdə tutulan ixrac imkanlarının real gəlir mənbəyinə çevrilməsidir.
Samir Abdulla
