İqlim dəyişikliyi təkcə temperatur və dünya okeanının səviyyəsinə deyil, Yer kürəsinin formasına da təsir göstərir. Yeni araşdırmaya görə, planetin bərk səthi tədricən daha yumru forma alır. Qütb buzlaqlarının sürətlə əriməsi isə bu prosesi gücləndirir.
Bu barədə “Live Science” portalı məlumat yayıb.
Yer kürəsi niyə daha yumru olur?
Yer kürəsi ideal kürə formasında deyil. Planetin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində qütblərdən bir qədər yastılaşır, ekvator ətrafında isə genişlənir. Lakin tədqiqatçıların gəldiyi nəticəyə görə, bu fərq tədricən azalır.
Dəyişiklikləri izləmək üçün Yunanıstanın Saloniki şəhərindəki Aristotel Universitetinin geodeziya mütəxəssisi Xristoforos Kotsakis peyk məlumatlarının emalı üçün yeni üsul hazırlayıb. Bu üsul GNSS peyk sistemlərinin məlumatlarından istifadə etməklə Yer kürəsinin formasındakı dəyişiklikləri daha dəqiq ölçməyə imkan verir.
Araşdırmaya əsasən, 2011–2015-ci illərdə Yer səthinin qütb bölgələrində yüksəlmə müşahidə olunub, ekvator ətrafındakı qabarıqlıq isə ildə təxminən 1 millimetr azalıb.
1990-cı illərin sonlarında — 1997–2000-ci illərdə bu göstərici ildə təxminən 0,5 millimetr olub. Başqa sözlə, proses həmin dövrlə müqayisədə sürətlənib.
Alimlərin hesablamaları göstərir ki, planetin daha yumru forma almasının sürəti hər onillikdə ildə təxminən 0,4 millimetr artır.
Qütb buzlaqlarının əriməsi Yer kürəsinin formasına necə təsir edir?
Tədqiqatçılar bu dəyişiklikləri ilk növbədə Qrenlandiya və Antarktida buzlaqlarının əriməsi ilə əlaqələndirirlər.
Buz kütlələri azaldıqca Yer qabığına düşən yük də zəifləyir. Nəticədə qütb bölgələrində səth tədricən yüksəlir. Əriyən buzlardan yaranan su isə okeanlara axaraq planetin kütləsinin paylanmasını dəyişir.
Bu məqamda vacib bir fərq var: araşdırmada Yer kürəsinin bərk səthindəki dəyişikliklərdən danışılır. Okean suları da nəzərə alındıqda mənzərə fərqli olur.
Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, okean suları daxil olmaqla planet bütövlükdə ildə təxminən 0,8 millimetr daha yastı forma alır. Buna səbəb ekvator ətrafında toplanan su kütləsinin Yer kürəsinin ümumi formasına təsirinin bərk səthdəki dəyişikliklərdən daha güclü olmasıdır.
İqlim dəyişikliyinin daha bir nəticəsi
Alimlər daha əvvəl buzlaqların əriməsi nəticəsində Yer kürəsində kütlənin yenidən paylanmasının planetin fırlanmasını ləngidə biləcəyini müəyyən ediblər.
Yeni araşdırma isə Yer kürəsinin formasındakı dəyişikliklərin də qlobal istiləşmənin nəticələrini qiymətləndirmək üçün istifadə oluna biləcəyini göstərir.
Xristoforos Kotsakis peyk məlumatlarını planetin cazibə sahəsindəki dəyişikliklərlə müqayisə edib. İki üsulun nəticələri tam üst-üstə düşməsə də, onların birlikdə tətbiqi qütb bölgələrində buz itkisini və okeanlardakı su kütlələrinin yerdəyişməsini daha dəqiq qiymətləndirməyə kömək edə bilər.
Beləliklə, iqlim dəyişikliyi yalnız havanın istiləşməsi və dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır. Buzlaqların əriməsi Yer kürəsində kütlənin paylanmasına və planetin fiziki formasına da təsir göstərir.
