Payız gələndə ağacların görünüşü dəyişir. Yay boyu yaşıl olan yarpaqlar sarı, narıncı, qırmızı və hətta bənövşəyi çalarlara boyanır. Bəs ağaclar niyə belə dəyişir? Bu, sadəcə havanın soyuması ilə bağlıdır, yoxsa təbiətdə daha mürəkkəb proses baş verir?
Əslində, yarpaqların rəng dəyişməsi ağacların qışa hazırlıq mexanizminin bir hissəsidir.
Yaşıl rəng haradan gəlir?
Yarpaqların yaşıl görünməsinin əsas səbəbi xlorofill adlı piqmentdir. Bu maddə bitkilərə günəş işığından istifadə edərək fotosintez prosesini həyata keçirməyə imkan verir.
Fotosintez zamanı ağaclar su və karbon qazından istifadə edərək özləri üçün qida hazırlayırlar. Bu proses bitkinin böyüməsi və yaşaması üçün vacibdir.
Yay aylarında xlorofil yarpaqlarda üstünlük təşkil etdiyindən digər rəng piqmentləri gözə görünmür.
Payızda nə dəyişir?
Günlər qısaldıqca və gecələr soyuduqca ağaclarda qışa hazırlıq prosesi başlayır. Yarpaqlarda xlorofilin istehsalı azalır və mövcud xlorofil parçalanır.
Beləliklə, yayda yaşıl rəngin arxasında gizlənən digər piqmentlər üzə çıxır.
Sarı və narıncı rənglərin yaranmasında karotinoidlər iştirak edir. Bu maddələr yerkökü və bəzi digər bitkilərin rəngində də rol oynayır.
Qırmızı və bənövşəyi çalarlar isə antosianin adlanan piqmentlərlə bağlıdır.
Bəs niyə bütün ağaclar eyni rəngə boyanmır?
Bunun səbəbi ağac növlərinin tərkibindəki piqmentlərin fərqli olmasıdır. Bəzi ağaclarda sarı rəng üstünlük təşkil edir, digərlərində isə yarpaqlar parlaq qırmızıya çevrilir.
Havanın temperaturu və günəş işığının miqdarı da bu prosesə təsir göstərir.
Maraqlıdır ki, günəşli payız günləri və sərin gecələr bəzi ağaclarda daha parlaq rənglərin yaranmasına şərait yaradır. Uzun müddət mülayim və yağışlı keçən payızda isə yarpaqlar daha solğun görünə bilər.
Ağaclar yarpaqlarını niyə tökür?
Qışda suyun əldə edilməsi çətinləşə, torpaq dona və fotosintez üçün əlverişli şərait azala bilər. Buna görə yarpaqlı ağaclar yarpaqlarını tökərək su itkisini azaldır.
Yarpaqlar tökülməzdən əvvəl ağac onların tərkibindəki bəzi faydalı maddələri geri toplayır və gövdə, budaq və köklərində saxlayır.
Yarpaqla budaq arasında xüsusi ayrılma təbəqəsi yaranır. Bu proses başa çatdıqda yarpaq ağacdan ayrılır və yerə düşür.
Payız rəngləri ağaclar üçün nə deməkdir?
İnsanlar üçün payız rəngləri gözəl mənzərə yaratsa da, ağaclar üçün bu dəyişiklik mövsümi hazırlığın vacib mərhələsidir.
Yarpaqların saralması və tökülməsi ağacın məhv olması demək deyil. Əksinə, bu, onun soyuq mövsümü keçirmək üçün enerji və resurslarını qorumasına kömək edən təbii mexanizmdir.
Yaz gələndə temperatur və işıq şəraiti dəyişir, ağaclar yenidən yarpaqlayır və fotosintez prosesi fəallaşır.
Beləliklə, hər payız gördüyümüz rəngarəng mənzərənin arxasında bitkilərin milyonlarla il ərzində formalaşmış uyğunlaşma mexanizmi dayanır.
