Yaxın Şərqdə ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi dünya neft bazarında qiymətləri artırır. Brent markalı neftin 105 dollara yaxınlaşması enerji ixracatçısı olan Azərbaycan üçün əlavə gəlir imkanları yaratsa da, bu prosesin ölkə iqtisadiyyatına təsiri yalnız müsbət amillərlə məhdudlaşmır.
Azərbaycanın neft gəlirləri arta, dövlət büdcəsinə daxilolmalar və valyuta təklifi güclənə bilər. Ancaq münaqişənin uzanması, Hörmüz boğazında gəmiçiliyin məhdudlaşması və regionda təhlükəsizlik risklərinin böyüməsi ixrac marşrutlarına, daşınma xərclərinə və qlobal iqtisadi fəallığa da təsir göstərə bilər.
Brent 105 dollara yaxınlaşdı: Azərbaycanı nə gözləyir?
Reuters-in noyabrın 3-də yaydığı məlumata görə, ABŞ-ın İranın Qeşm adasına zərbə endirməsi barədə xəbərlərdən sonra dünya bazarında neftin qiyməti yüksəlib. Brent markalı neftin bir bareli səhər saatlarında 104,80 dollara çatıb, ticarətin daha erkən mərhələsində isə 105,25 dollaradək bahalaşıb. ABŞ rəsmiləri zərbələri Hörmüz boğazında kommersiya gəmilərinin təhlükəsizliyinin təmin olunması ilə əlaqələndiriblər.
Qiymət artımının əsas səbəbi bazara daxil olan əlavə neftin həcmi deyil, mümkün təchizat böhranı ilə bağlı narahatlıqdır. Çünki Hörmüz boğazı dünya enerji ticarətinin ən mühüm marşrutlarından biridir. Reuters-in məlumatına görə, müharibə başlayandan boğazdan gəmi hərəkəti kəskin azalıb. Əvvəllər dünya üzrə neft və qaz tədarükünün təxminən beşdə biri bu marşrutdan keçirdi.
Bu vəziyyət Azərbaycanın da diqqət mərkəzindədir. Ölkə neft və qaz ixracatçısı olduğuna görə dünya bazarında qiymətlərin yüksəlməsi ilk baxışdan iqtisadiyyat üçün əlverişli görünür. Lakin yüksək qiymətin dövlət büdcəsinə, manata və əhalinin gündəlik xərclərinə təsiri fərqli istiqamətlərdə özünü göstərə bilər.
Büdcə üçün əlavə gəlir imkanı
2026-cı ilin dövlət büdcəsi hesablanarkən bir barel neftin orta illik qiyməti 65 dollar götürülüb. Hazırkı 104,80 dollarlıq Brent qiyməti bu göstəricidən təxminən 40 dollar yüksəkdir. Bu fərq neftin yüksək qiymətlə satıldığı müddətdə Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin artması üçün imkan yaradır.
Neftin bahalaşması dövlət büdcəsinin neft-qaz gəlirlərinə, Dövlət Neft Fondunun daxilolmalarına və ölkənin tədiyə balansına müsbət təsir göstərə bilər. Beynəlxalq Valyuta Fondunun Azərbaycan üzrə qiymətləndirməsində də Yaxın Şərqdə müharibənin dərinləşməsinin karbohidrogen qiymətlərini artıracağı halda ölkənin xarici və fiskal mövqeyinin güclənə biləcəyi qeyd olunur. Bununla yanaşı, Fond yüksək ərzaq qiymətləri və xarici ticarət risklərinin də yarana biləcəyini vurğulayır.
Burada mühüm məqam var: neftin qiymətinin bir neçə gün və ya həftə yüksək qalması büdcə gəlirlərində dərhal böyük dəyişiklik demək deyil. Əsas göstərici ilin orta qiyməti, Azərbaycanın ixrac etdiyi neftin həcmi və satış şərtləridir. Üstəlik, büdcədəki 65 dollar göstəricisi Brent-in deyil, büdcə hesablamalarında qəbul edilmiş neft qiymətidir.
Azərbaycanın Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında ölkədə 13,3 milyon ton neft və kondensat hasil edilib, 10,5 milyon ton neft ixrac olunub. Bu rəqəmlər göstərir ki, qiymət artımının gəlirə çevrilməsi üçün ixrac həcmi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Manat bahalaşa bilərmi?
Neft gəlirlərinin artması ölkəyə daha çox xarici valyutanın daxil olması deməkdir. Bu, manatın məzənnəsinin qorunması baxımından əlavə dəstək yarada bilər. Ancaq bu, manatın mütləq bahalaşacağı anlamına gəlmir. Hazırda dolların rəsmi məzənnəsi 1,70 manat səviyyəsindədir. Məzənnənin dəyişməsi yalnız neftin qiymətindən asılı deyil: valyuta bazarındakı tələb və təklif, Mərkəzi Bankın siyasəti, dövlətin valyuta satışları və Neft Fondunun büdcəyə transfertləri də rol oynayır. Yəni neftin bahalaşması manat üçün müsbət amildir, amma dolların ucuzlaşacağı və ya manatın möhkəmlənəcəyi barədə indidən qəti nəticə çıxarmaq olmaz.
Benzin və dizel bahalaşacaqmı?
Neftin dünya bazarında bahalaşması Azərbaycanda yanacağın qiymətinin avtomatik artması demək deyil. Aİ-92 markalı benzin və dizelin pərakəndə satış qiymətləri dövlət tərəfindən tənzimlənir. 2026-cı il yanvarın 1-dən Aİ-92 benzinin litri 1,15 manat, dizelin litri isə 1,10 manat müəyyən edilib. Aİ-95 və Aİ-98 markalı benzinlərin qiymətləri isə bazar şərtləri və şirkətlərin satış siyasəti ilə əlaqəlidir. Buna görə də dünya bazarında neftin bahalaşması bu yanacaq növlərinin qiymətinə təsir göstərə bilər. Amma belə bir dəyişiklik də avtomatik və dərhal baş vermir.
Azərbaycanın ixrac imkanları və risklər
Yaxın Şərqdə gərginliyin artması Azərbaycan neftinə tələbi və alternativ enerji təchizatı mənbələrinə marağı yüksəldə bilər. Xüsusilə Avropa bazarlarında enerji təhlükəsizliyi məsələsi yenidən aktuallaşarsa, Azərbaycanın neft və qaz ixracatçısı kimi əhəmiyyəti arta bilər. Lakin bu imkanların reallaşması təkcə qiymətdən asılı deyil. Azərbaycanın hasilat həcmi, mövcud ixrac infrastrukturu, boru kəmərlərinin ötürücülük imkanları və alıcıların tələbi də nəzərə alınmalıdır. Regionda müharibənin genişlənməsi daşınma, sığorta və logistika xərclərini artırarsa, bu, ixracatçılar üçün əlavə çətinliklər yarada bilər.
Digər tərəfdən, neftin bahalaşmasının mənfi tərəfi də var. Dünya bazarında enerji və nəqliyyat xərclərinin artması ərzaq və digər idxal məhsullarının qiymətinə təzyiq göstərə bilər. Azərbaycan bir sıra istehlak mallarını xaricdən aldığı üçün qlobal inflyasiya ölkə daxilində də hiss oluna bilər. BVF də Yaxın Şərqdə müharibənin dərinləşməsinin ərzaq qiymətlərinə və iqtisadi fəallığa mənfi təsir riskini xüsusi qeyd edir.
Əsas məsələ müharibənin nə qədər davam edəcəyidir
Hazırkı vəziyyətdə Azərbaycan üçün iki mümkün ssenari önə çıxır.
Birinci ssenari: ABŞ və İran arasında diplomatik danışıqlar nəticə verir, Hörmüz boğazında gəmiçilik bərpa olunur və neft bazarında risk azalır. Bu halda qiymətlər yenidən aşağı düşə bilər. Belə bir vəziyyətdə Azərbaycanın əlavə gəlir imkanları da məhdudlaşacaq.
İkinci ssenari: Qarşıdurma genişlənir, Hörmüz boğazında təhlükəsizlik problemləri dərinləşir və dünya bazarına neft tədarükü uzun müddət məhdudlaşır. Bu halda neft qiymətləri yüksək qala, Azərbaycanın ixrac gəlirləri arta bilər. Ancaq qlobal inflyasiya, logistika xərcləri və iqtisadi qeyri-müəyyənlik də güclənə bilər.
Neftin 105 dollara yaxınlaşması Azərbaycan üçün əlavə gəlir fürsətidir. Amma bu, ölkə iqtisadiyyatının avtomatik güclənəcəyi, manatın bahalaşacağı və ya yanacağın ucuzlaşacağı demək deyil. Əsas məsələ qiymət artımının nə qədər davam etməsi və bu gəlirlərin iqtisadiyyata necə yönəldilməsidir.
Azərbaycan üçün ən əlverişli variant neft gəlirlərinin artması ilə yanaşı, ixrac marşrutlarının təhlükəsizliyinin qorunması və qlobal qiymət artımının daxili bazarda inflyasiya yaratmasının qarşısının alınmasıdır.
Samir Abdulla
