Son illərdə Azərbaycanda dövlətin sosial siyasətində diqqətçəkən dəyişikliklər baş verib. Vətəndaşların tibbi xidmətlərə çıxışından tutmuş mənzil təminatına, işsizlərin öz biznesini qurmasından tələbələrin təhsil xərclərinin maliyyələşdirilməsinə qədər müxtəlif istiqamətlərdə yeni proqramlar və xidmət mexanizmləri yaradılıb.
Bu layihələrin bir qismi insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərib. Məsələn, əvvəllər dövlət qurumlarının qapısını ayrı-ayrılıqda döyməli olan vətəndaş indi bir sıra sosial xidmətləri DOST mərkəzlərində ala bilir. Tibbi sığorta sistemi müayinələrin və müalicələrin müəyyən hissəsini dövlət hesabına həyata keçirməyə imkan yaradır. Gənc ailələr güzəştli mənzil proqramından, tələbələr isə təhsil kreditlərindən yararlana bilirlər.
Ancaq burada vacib bir sual var: bu layihələr yalnız dövlət proqramları və hesabatlarda qalan təşəbbüslərdir, yoxsa həqiqətən insanların həyatında dəyişiklik yarada bilib?
Son 10 ilin mənzərəsinə nəzər saldıqda sosial müdafiə, səhiyyə, məşğulluq, mənzil və təhsil sahələrində vətəndaş üçün əhəmiyyətli sayıla biləcək ən azı 10 istiqamət görünür.
1. İcbari tibbi sığorta: Müalicə xərclərinin bir hissəsi dövlətin üzərinə keçdi
Azərbaycanda son illərin ən mühüm sosial dəyişikliklərindən biri icbari tibbi sığortanın tətbiqidir. Sistem 2021-ci il aprelin 1-dən bütün ölkə üzrə fəaliyyətə başlayıb. Bu mexanizm vətəndaşlara Xidmətlər Zərfinə daxil olan müayinə, laborator analiz, cərrahi müdaxilə və digər tibbi xidmətlərdən sığorta hesabına yararlanmaq imkanı verir.
Bu, xüsusilə gəliri məhdud olan ailələr üçün əhəmiyyətlidir. Çünki ciddi xəstəlik zamanı müayinə və müalicə xərcləri ailə büdcəsinə ağır yük sala bilir. 2026-cı ilin oktyabrına olan məlumata görə, Xidmətlər Zərfinə daxil olan tibbi xidmətlərin sayı 3 318-ə çatıb. Bununla belə, sistemin bütün problemləri həll etdiyini demək olmaz. Xidmətlərin əlçatanlığı, növbələr, bəzi tibbi xidmətlərə tələbat və vətəndaşların əlavə xərcləri hələ də araşdırılmalı məsələlərdir.
2. DOST mərkəzləri: Sosial xidmətlər bir ünvanda
2019-cu ildə fəaliyyətə başlayan DOST mərkəzləri sosial xidmətlər sahəsində yeni yanaşma formalaşdırıb. Pensiya, sosial müavinət, məşğulluq, əlillik və digər məsələlərlə bağlı müraciətlərin bir məkanda qəbul edilməsi vətəndaşların vaxtına qənaət etməyə imkan yaradır. Rəsmi məlumatlara əsasən, 2026-cı ilin mayınadək DOST xidmətlərindən 4,4 milyondan çox müraciətçi yararlanıb, məmnunluq səviyyəsi 98,8 faiz göstərilib.
Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız xidmətlərin bir binada cəmləşməsi deyil. Əsas məsələ sosial müdafiə sistemində vətəndaşın dövlət qurumları ilə münasibətinin daha rahat və əlçatan formaya keçirilməsidir.
3. Özünüməşğulluq proqramı: İşsiz vətəndaşa hazır biznes imkanı
Dövlətin məşğulluq siyasətində diqqətçəkən istiqamətlərdən biri özünüməşğulluq proqramıdır.
Bu proqram çərçivəsində işsiz və işaxtaran şəxslərə kiçik biznes qurmaq üçün avadanlıq, mal-material və digər aktivlər təqdim edilir. Məqsəd insanı yalnız sosial müavinətlə təmin etmək deyil, onun öz gəlir mənbəyini yaratmasına şərait yaratmaqdır. 2020–2025-ci illəri əhatə edən Məşğulluğa Dəstək Layihəsinin ilk mərhələsində 26,7 min nəfər özünüməşğulluq fəaliyyətinə cəlb edilib. 2026–2029-cu illər üçün əlavə 30 min nəfərin dəstəklənməsi planlaşdırılır.
Bu modelin əsas üstünlüyü vətəndaşın əmək bazarına qayıtmasına və kiçik sahibkarlığa başlamasına imkan yaratmasıdır.
Amma proqramın real nəticəsini ölçmək üçün təkcə neçə nəfərə avadanlıq verildiyinə deyil, həmin bizneslərin neçə il fəaliyyət göstərdiyinə, nə qədər gəlir yaratdığına və neçə yeni iş yeri açdığına da baxmaq lazımdır.
4. Güzəştli mənzil: Gənc ailələr üçün alternativ
Mənzil problemi Azərbaycanda, xüsusilə Bakıda yaşayan gənc ailələrin ən ciddi sosial məsələlərindən biridir.
2016-cı ildə yaradılan Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyi və sonradan istifadəyə verilən elektron güzəştli mənzil sistemi müəyyən kateqoriyadan olan vətəndaşlara daha əlverişli şərtlərlə mənzil əldə etmək imkanı yaradıb. Proqram əsasən gənc ailələri, dövlət qulluqçularını, müəllimləri, hərbçiləri və qanunvericilikdə göstərilən digər kateqoriyaları əhatə edir. Bu təşəbbüs mənzil bazarındakı qiymət problemini bütövlükdə həll etmir. Lakin bazar qiymətləri ilə ev almaqda çətinlik çəkən müəyyən qruplar üçün alternativ mexanizm yaradır.
Layihənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün tikilən mənzillərin sayından əlavə, onların qiymətini, ilkin ödəniş şərtlərini, kredit imkanlarını və mənzil gözləyən vətəndaşların sayını müqayisə etmək lazımdır.
5. Təhsil Tələbə Krediti: Ailənin maddi vəziyyəti təhsilə mane olmasın
2021-ci ildə fəaliyyətə başlayan Təhsil Tələbə Krediti Fondu ali və orta ixtisas təhsili alan gənclərin maliyyə yükünü azaltmaq məqsədi daşıyır. Sistem çərçivəsində sosial tələbə kreditləri illik 2 faiz, standart kreditlər isə 6 faizlə təqdim olunur. Təhsil müddətində kredit üzrə faiz hesablanmır və tələbədən dərhal ödəniş tələb edilmir. Bu mexanizmin əsas sosial əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, ailənin maddi imkanları məhdud olsa belə, tələbənin təhsilini davam etdirməsi üçün əlavə maliyyə mənbəyi yaranır.
Təhsil kreditlərinin uzunmüddətli nəticəsi isə onların neçə gəncin ali təhsil almasına, əmək bazarına daxil olmasına və gələcək gəlirlərinə təsir göstərməsi ilə ölçülməlidir.
6. ASAN kommunal: Kommunal xidmətlərdə vahid ünvan
2016-cı ildə yaradılan ASAN Kommunal mərkəzləri elektrik, qaz, su və digər kommunal xidmətlərlə bağlı müraciətlərin vahid məkanda qəbul edilməsinə imkan verib. Əvvəllər müxtəlif qurumlara müraciət etməli olan vətəndaş bir sıra məsələləri eyni mərkəzdə həll edə bilir. Bu, ilk baxışda kiçik inzibati yenilik kimi görünə bilər. Ancaq milyonlarla insanın gündəlik həyatında vaxt itkisini və bürokratik maneələri azaltmaq baxımından əhəmiyyətlidir.
7. Elektron sosial xidmətlər: Dövlət xidmətləri telefona köçür
Sosial sahədə rəqəmsallaşmanın genişlənməsi də son illərin mühüm dəyişikliklərindəndir.
“e-sosial” platforması vasitəsilə vətəndaşlar pensiya, müavinət, məşğulluq və digər sosial məlumatlarını elektron qaydada əldə edə bilirlər. Bu sistemin əsas üstünlüyü vətəndaşın hər məlumat üçün dövlət qurumuna getmək məcburiyyətinin azalmasıdır. Xüsusilə regionlarda yaşayan, yaşlı və hərəkət imkanları məhdud şəxslər üçün elektron xidmətlərin genişlənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, rəqəmsal xidmətlərdən istifadə edə bilməyən vətəndaşlar üçün alternativ müraciət imkanları da qorunmalıdır.
8. ABAD: Ailə biznesini bazara çıxarmaq imkanı
Ailə bizneslərinə dəstək məqsədilə yaradılan ABAD layihəsi kiçik istehsalçıların məhsullarının qablaşdırılması, markalaşdırılması və satışa çıxarılmasına kömək edir. Bu, xüsusilə regionlarda yaşayan, ev şəraitində qida və əl işləri istehsal edən ailələr üçün əhəmiyyətli təşəbbüsdür. Çünki kiçik istehsalçının əsas problemi bəzən məhsul hazırlamaq deyil, onu bazara çıxarmaq, tanıtmaq və alıcıya çatdırmaqdır.
ABAD bu istiqamətdə istehsalçı ilə bazar arasında körpü rolunu oynamağa çalışır. Layihənin iqtisadi səmərəsi isə dəstəklənən ailələrin satış həcmi, gəlirləri və bizneslərinin davamlılığı ilə qiymətləndirilməlidir.
9. Pensiya və sosial ödənişlər: Gəlirlərdə artım
2018–2025-ci illərdə Azərbaycanda bir neçə mərhələdə sosial paketlər və pensiya artımları həyata keçirilib.
Rəsmi məlumatlara əsasən, həmin dövrdə orta aylıq pensiya 208 manatdan 540 manata, orta yaşa görə pensiya isə 234 manatdan 576 manata yüksəlib. Ünvanlı dövlət sosial yardımının orta aylıq məbləği də 175 manatdan 425 manata çatıb. Bu artımlar pensiyaçılar və aztəminatlı ailələr üçün əlavə maliyyə dəstəyi deməkdir.
Ancaq nominal artımın vətəndaşın real həyatına təsirini qiymətləndirərkən inflyasiyanı, ərzaq və kommunal xərclərin dəyişməsini də nəzərə almaq lazımdır. Əsas məsələ pensiyanın neçə manat artması deyil, həmin pulla vətəndaşın əvvəlkindən nə qədər çox ehtiyacını qarşılaya bilməsidir.
10. “Ağıllı kənd”: Regionlarda yeni yaşayış modeli
Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində həyata keçirilən “Ağıllı kənd” layihəsi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə müasir yaşayış və infrastruktur modelinin yaradılmasına yönəlib. Layihə yaşayış evlərini, sosial infrastrukturu, rəqəmsal texnologiyaları və məşğulluq imkanlarını birləşdirir. Bu təşəbbüsün əhəmiyyəti yalnız yeni evlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Məqsəd keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışını təmin etməklə yanaşı, həmin ərazilərdə normal həyat və iqtisadi fəaliyyət üçün şərait yaratmaqdır.
Layihənin uzunmüddətli uğuru isə sakinlərin işlə təmin olunması, gəlir əldə etməsi, məktəb, səhiyyə və digər xidmətlərə çıxışı ilə ölçüləcək.
Son 10 ildə həyata keçirilən bu təşəbbüslər göstərir ki, dövlət-vətəndaş münasibətlərində sosial xidmətlərin əlçatanlığı, rəqəmsallaşma, tibbi təminat və məşğulluq istiqamətlərində müəyyən dəyişikliklər baş verib.
Bununla belə, hər bir layihənin uğurunu yalnız ayrılan vəsait, açılan mərkəz və ya proqrama cəlb edilən insanların sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı.
İcbari tibbi sığorta vətəndaşın cibindən çıxan tibbi xərcləri nə qədər azaldıb? Özünüməşğulluq proqramından yararlananların neçəsi bu gün də biznesini davam etdirir? Güzəştli mənzil proqramı mənzil probleminin hansı hissəsini həll edə bilib? Tələbə kreditləri neçə gəncin təhsilini davam etdirməsinə imkan yaradıb?
Bu suallara cavab vermək üçün layihələrin nəticələri müstəqil şəkildə qiymətləndirilməlidir. Çünki vətəndaş üçün dövlət layihəsinin əhəmiyyəti onun adında və təqdimatında deyil, gündəlik həyatında yaratdığı dəyişiklikdədir. İnsan daha sağlam, daha təhlükəsiz, daha rahat və maddi baxımdan daha dayanıqlı yaşayırsa, layihənin real nəticəsi məhz budur.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
