İnsanların həyatı texnologiyanın inkişafı ilə asanlaşır, ünsiyyət imkanları artır, məlumat əldə etmək əvvəlkindən daha rahat olur. Amma bütün bunlar insanların özlərini daha xoşbəxt hiss etməsinə zəmanət vermir. Əksinə, bir çox ölkədə stress, narahatlıq və tənhalıq hissi gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib.
İnsanlar sosial şəbəkələrdə minlərlə şəxslə əlaqə saxlasa da, bəzən dərdini bölüşəcək bir nəfər tapmaqda çətinlik çəkir. Bəs müasir insanı xoşbəxtlikdən uzaqlaşdıran nədir: maddi qayğılar, daimi informasiya axını, sosial müqayisə, yoxsa real münasibətlərin zəifləməsi?
Mütəxəssislər müasir insanın xoşbəxtliyinə təsir edən amillər sırasında tənhalığı, iqtisadi qeyri-müəyyənliyi, davamlı stressi və sosial şəbəkələrdəki müqayisə mədəniyyətini xüsusi qeyd edirlər. Araşdırmalar göstərir ki, problem təkcə insanların daha çox işləməsi və ya maddi çətinliklərlə üzləşməsi deyil. İnsanlar getdikcə daha az üz-üzə ünsiyyət qurur, daha çox informasiya qəbul edir və başqalarının həyatını öz həyatları ilə müqayisə edirlər.
Bəs texnologiyanın inkişaf etdiyi, həyatın bir çox sahəsinin asanlaşdığı dövrdə niyə özümüzü əvvəlki kimi xoşbəxt hiss etmirik?
Dünya üzrə narahatlıq və stress yüksək olaraq qalır
“Gallup”un 2026-cı il Dünya Emosional Sağlamlıq hesabatına görə, 2025-ci ildə dünya üzrə insanların 38 faizi əvvəlki günün böyük hissəsində narahatlıq, 36 faizi stress, 26 faizi isə kədər hiss etdiyini bildirib. Bu göstəricilər 2024-cü illə müqayisədə əsasən dəyişməyib. Daha uzun dövrə baxdıqda isə narahatlıq və kədərin 2006-cı illə müqayisədə artdığı görünür.
Bu rəqəmlər bütün insanların bədbəxt olduğu anlamına gəlmir. Lakin gündəlik həyatda mənfi emosiyaların əhəmiyyətli yer tutduğunu göstərir. “Gallup”un araşdırması 2025-ci ildə 140 ölkə və ərazini əhatə edib.
1. Tənhalıq – insanlarla əhatə olunub, amma tək qalmaq
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2025-ci ildə dərc etdiyi sosial əlaqələrə dair hesabatında dünyada təxminən hər altı nəfərdən birinin tənhalıq hiss etdiyi bildirilir. Gənclər arasında bu göstərici daha yüksəkdir: yeniyetmələrin 21 faizi özünü tənha hiss etdiyini deyir.
Mütəxəssislər tənhalığı sadəcə ətrafda insanların olmaması kimi izah etmirlər. İnsan ailəsi, iş yoldaşları və sosial çevrəsi ilə əhatə olunsa da, özünü anlaşılmamış və dəstəksiz hiss edə bilər. ÜST-nin izahına görə, tənhalıq insanın malik olduğu sosial əlaqələrlə ehtiyac duyduğu əlaqələr arasındakı fərqdən yaranan narahatedici hissdir.
Təşkilat xəbərdarlıq edir ki, sosial təcrid və tənhalıq depressiya və narahatlıq riskini artırmaqla yanaşı, ürək-damar xəstəlikləri və ikinci tip diabet kimi sağlamlıq problemləri ilə də əlaqəlidir.
2. Sosial şəbəkələr və başqalarının həyatı ilə müqayisə
2026-cı il Dünya Xoşbəxtlik Hesabatında sosial şəbəkələrin insanların həyat məmnuniyyətinə təsiri araşdırılıb. Hesabatın müəllifləri – müxtəlif universitetlərdən olan iqtisadçılar və psixoloqlar – xüsusilə passiv istifadəni, vizual məzmunu və influenserlərin nümayiş etdirdiyi həyat tərzini risk amilləri sırasında göstərirlər.
47 ölkədə 15 yaşlı məktəbliləri əhatə edən PISA məlumatlarına görə, sosial şəbəkələrdən gündə yeddi saatdan çox istifadə edən yeniyetmələrin rifah göstəriciləri gündə bir saatdan az istifadə edənlərlə müqayisədə xeyli aşağıdır. Lakin hesabat sosial şəbəkələrin bütün ölkələrdə eyni təsir göstərmədiyini də vurğulayır.
Əsas problem yalnız telefonda keçirilən vaxt deyil. İnsan sosial şəbəkədə başqalarının tətilini, evini, avtomobilini, uğurlarını və xoşbəxt ailə görüntülərini izlədikcə öz həyatını onlarla müqayisə edə bilər. Halbuki ekranda görünənlər çox vaxt həyatın yalnız seçilmiş və nümayiş etdirilən hissəsidir.
3. İqtisadi qeyri-müəyyənlik və gələcək qorxusu
Stanford Universitetinin psixoloqu Camil Zaki gənclərin rifahındakı azalmanın mümkün səbəblərindən danışarkən iqtisadi bərabərsizliyə və qeyri-müəyyənliyə diqqət çəkir. Onun fikrincə, bir çox gənc gələcəklə bağlı özünü daha kövrək və təminatsız hiss edir.
İş tapmaq, mənzil almaq, ailə qurmaq, uşaqların gələcəyini təmin etmək kimi məsələlər insanın psixoloji vəziyyətinə təsir göstərir. Gəlirlə yanaşı, sabitlik və gələcəyə inam da həyat məmnuniyyətinin mühüm hissəsidir.
4. Davamlı informasiya axını və stress
Müasir insan gün ərzində müharibələr, siyasi böhranlar, iqtisadi problemlər, cinayətlər və fəlakətlər barədə fasiləsiz məlumat alır. Bu xəbərlərin hər biri insanın şəxsi həyatına birbaşa təsir etməsə də, daimi mənfi informasiya axını narahatlıq hissini gücləndirə bilər.
Stanford psixoloqu Camil Zakinin diqqət çəkdiyi məqamlardan biri də media mühitində mənfi xəbərlərin çoxluğudur. O, gənclərin rifahındakı dəyişikliklə iqtisadi qeyri-bərabərlik və mənfi informasiya mühitinin genişlənməsi arasında mümkün əlaqəni qeyd edir. Bununla belə, alim bu amillərin təsirini qəti səbəb-nəticə əlaqəsi kimi təqdim etməyin mümkün olmadığını vurğulayır.
5. Üz-üzə ünsiyyətin azalması
İş, alış-veriş, sifariş, əyləncə və hətta bəzi sosial fəaliyyətlər artıq internet vasitəsilə həyata keçirilir. Bu, vaxta qənaət etsə də, insanları gündəlik canlı ünsiyyətdən uzaqlaşdıra bilər.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının 2025-ci il hesabatında Avropa ölkələrində dost və ailə üzvləri ilə üz-üzə gündəlik görüşlərin 2006, 2015 və 2022-ci illər arasında azaldığı göstərilir. Eyni dövrdə məsafədən ünsiyyət artıb. Təşkilat pandemiyadan sonra insanların münasibətlərindən məmnunluğunda və sosial dəstək hissində də müəyyən zəifləmə müşahidə olunduğunu bildirir.
Stanford psixoloqu Zaki hesab edir ki, insanlarla vaxt keçirmək, könüllü fəaliyyətlərdə iştirak etmək və problemləri başqaları ilə bölüşmək rifahı yaxşılaşdıran üsullardandır. Onun sözlərinə görə, bəzən insan ünsiyyətə başlamaq üçün özündə güc tapmasa da, görüşdən sonra özünü daha yaxşı hiss edir.
Xoşbəxtliyi artırmaq üçün nə etmək olar?
Mütəxəssislərin yanaşmalarından çıxan əsas nəticə budur: xoşbəxtlik yalnız maddi imkanlarla ölçülmür. İnsan münasibətləri, sosial dəstək, təhlükəsizlik hissi və gündəlik həyatda məna tapmaq da mühüm rol oynayır.
-Sosial şəbəkələrdə keçirilən vaxtı və xüsusilə məqsədsiz izləməni azaltmaq;
-Dostlarla və ailə üzvləri ilə canlı görüşlərə vaxt ayırmaq;
-Gündəlik informasiya axınında fasilələr yaratmaq;
-Fiziki aktivliyi və açıq havada gəzintini gündəlik rejimə daxil etmək;
-Kiçik, real məqsədlər müəyyənləşdirmək və şəxsi nailiyyətləri başqalarının həyatı ilə müqayisə etməmək.
Davamlı kədər, ümidsizlik, yuxu və iştaha dəyişiklikləri, gündəlik fəaliyyətlərə marağın itməsi uzun müddət davam edirsə, bunu sadəcə “əhvalın olmaması” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Belə hallarda psixoloq və ya həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.
Araşdırmaların ümumi mesajı budur: insanın daha xoşbəxt olması üçün həyatının mütləq dəyişməsi, daha çox pul qazanması və ya hər şeyə sahib olması şərt deyil. Bəzən real münasibətləri bərpa etmək, özünə vaxt ayırmaq və başqalarının nümayiş etdirdiyi həyatla öz həyatını müqayisə etməyi dayandırmaq da mühüm addım ola bilər.
Sunay Aydın
