Süni intellekt artıq yalnız texnologiya şirkətlərinin istifadə etdiyi alət deyil. Banklardan mağazalara, media qurumlarından mühasibat xidmətlərinə qədər müxtəlif sahələrdə iş proseslərini dəyişir. Bir vaxtlar saatlarla vaxt aparan sənədləşmə, məlumatların daxil edilməsi, mətnlərin hazırlanması və müştəri müraciətlərinin cavablandırılması indi bir neçə dəqiqə ərzində yerinə yetirilə bilir. Bu isə Azərbaycanda da bir sıra peşələrin gələcəyini gündəmə gətirir.
Yaxın illərdə hansı işçilərin iş yerlərini itirmək riski daha yüksəkdir? Kassirlər, bank əməkdaşları, mühasiblər, operatorlar və hətta jurnalistlər süni intellektin təsiri ilə peşələrini dəyişməli olacaqlarmı? Əsas məsələ budur ki, texnologiya bütün peşələri birdən-birə aradan qaldırmasa da, bir çox işin əvvəlki qaydada görülməsini getdikcə çətinləşdirəcək.
Hansı peşələr daha çox risk altındadır?
Dünya İqtisadi Forumunun (WEF) 2025-ci il üzrə “Gələcəyin peşələri” hesabatında 2030-cu ilədək tələbatı azalacağı gözlənilən işlər arasında kassirlər, bilet satışı üzrə əməkdaşlar, inzibati köməkçilər, katibələr, məlumatları kompüterə daxil edən operatorlar, bank kassirləri və poçt xidmətlərinin bəzi əməkdaşları göstərilir.
Hesabatda mühasibat və audit sahəsində çalışanların da müəyyən qruplarının risklə üzləşəcəyi qeyd olunur. Süni intellekt, rəqəmsal xidmətlər və avtomatlaşdırma bu dəyişikliklərin əsas səbəbləri kimi göstərilir.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) araşdırmaları da göstərir ki, generativ süni intellektin təsirinə ən çox məruz qalan sahələrdən biri inzibati və ofis işləridir. Məlumatların daxil edilməsi, mətnlərin hazırlanması, mühasibat qeydləri və katiblik funksiyaları bu baxımdan daha həssas hesab olunur.
Azərbaycanda da bu prosesin təsir göstərə biləcəyi bir neçə istiqamət var:
1. Kassirlər və mağaza işçiləri
Özünəxidmət kassaları, elektron ödənişlər və avtomatlaşdırılmış satış sistemləri ənənəvi kassir əməyinə ehtiyacı azalda bilər. Böyük market şəbəkələrində bu texnologiyaların genişlənməsi kassirlərin iş funksiyalarının dəyişməsinə səbəb ola bilər. Ancaq mağaza əməkdaşlarının hamısının işini itirəcəyini demək olmaz. Müştəriyə məsləhət verən, məhsulu təqdim edən və satış prosesini idarə edən işçilərə ehtiyac qalacaq.
2. Bank operatorları və kredit mütəxəssisləri
Mobil bankçılıq, elektron hesab açılması, avtomatik ödənişlər və süni intellekt əsaslı çatbotlar bank filiallarında bəzi əməliyyatları işçinin iştirakı olmadan həyata keçirməyə imkan verir. Hesabdan çıxarış, kartın bloklanması, ödənişlərin yoxlanılması və sadə müştəri müraciətlərinin cavablandırılması avtomatlaşdırıla bilər. Bu, əsasən standart əməliyyatlarla məşğul olan bank əməkdaşlarına tələbatı azalda bilər.
Lakin mürəkkəb maliyyə qərarları, risklərin qiymətləndirilməsi və müştəri ilə fərdi iş hələ də peşəkar mütəxəssis tələb edir.
3. Məlumat operatorları və katibələr
Sənədlərin hazırlanması, məlumatların bazaya daxil edilməsi, görüşlərin planlaşdırılması, məktubların yazılması və arxivləşdirmə kimi işlər süni intellekt və proqram təminatı ilə avtomatlaşdırıla bilər.
Bu səbəbdən yalnız texniki və təkrarlanan tapşırıqları yerinə yetirən ofis işçilərinin gələcəkdə rəqabət qabiliyyəti zəifləyə bilər.
4. Mühasiblər və mühasibat köməkçiləri
Mühasibat sahəsi də dəyişikliklərdən kənarda qalmayacaq. Fakturaların işlənməsi, əməkhaqqının hesablanması, ilkin sənədlərin yoxlanılması, maliyyə məlumatlarının qruplaşdırılması və hesabatların hazırlanmasının bir hissəsi avtomatlaşdırıla bilər.
Bununla belə, bu, mühasib peşəsinin tamamilə yox olacağı demək deyil. Vergi qanunvericiliyini bilmək, maliyyə risklərini qiymətləndirmək, audit aparmaq və məsuliyyətli qərarlar qəbul etmək insan mütəxəssisin iştirakını tələb edir.
5. Çağrı mərkəzi operatorları
Banklar, mobil operatorlar, sığorta və xidmət şirkətlərində müştərilərin standart suallarını cavablandıran operatorların işinin bir hissəsini süni intellekt əsaslı sistemlər görə bilər.
Məsələn, balansın yoxlanılması, tariflər, xidmət şərtləri, müraciətlərin qeydiyyatı və sadə texniki problemlər avtomatik cavablandırıla bilər. Ancaq mübahisəli və mürəkkəb məsələlərdə insan operatorun iştirakı vacib olaraq qalacaq.
6. Tərcüməçilər, mətn müəllifləri və dizaynerlər
Süni intellekt artıq sadə mətnləri tərcümə edir, reklam mətnləri hazırlayır, sosial şəbəkələr üçün paylaşımlar yaradır və ilkin dizayn nümunələri təqdim edir. Bu, əsasən standart və təkrarlanan sifarişlər hesabına gəlir əldə edən mütəxəssislərə təzyiq göstərə bilər.
Ancaq hüquqi, tibbi və texniki tərcümələrdə dəqiqlik, mətnin redaktəsi, yaradıcı yanaşma və mədəni kontekstin düzgün çatdırılması hələ də insanın peşəkarlığını tələb edir.
Azərbaycanda hansı peşələr daha dayanıqlı görünür?
Bütün peşələrin gələcəyini eyni risklə qiymətləndirmək olmaz. İnsanla birbaşa ünsiyyət, fiziki bacarıq, mürəkkəb qərarvermə, məsuliyyət və yaradıcı yanaşma tələb edən işlərin avtomatlaşdırılması daha çətindir. Məsələn, elektrik ustaları, təmir və texniki xidmət mütəxəssisləri, aşpazlar, tibb işçiləri, müəllimlər, mühəndislər və tikinti sahəsində ixtisaslı ustalar üçün insan əməyinə ehtiyac qalacaq.
Azərbaycanda əmək bazarının mövcud mənzərəsi də bu istiqamətdə maraqlı göstəricilər ortaya qoyur. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Milli Observatoriyanın 2025-ci il üzrə təhlilinə görə, ən çox vakansiya topdan və pərakəndə ticarət, maliyyə və sığorta, emal sənayesi, ictimai iaşə və tikinti sahələrində qeydə alınıb.
İşəgötürənlərin ən çox ehtiyac duyduğu kadrlar satış təmsilçiləri, mühasiblər və satınalma-təchizat mütəxəssisləri olub. Sürücülər, aşpazlar və elektrik ustaları da ən çox tələb olunan müstəqil peşələr arasında göstərilib.
Bu fakt onu göstərir ki, bir peşənin bu gün əmək bazarında tələb görməsi onun gələcəkdə dəyişikliklərdən sığortalanması demək deyil. Məsələn, mühasiblərə hazırda ehtiyac var, lakin onların gündəlik işlərinin bir hissəsi avtomatlaşdırıla bilər. Eyni zamanda, müştəri ilə ünsiyyət və satış bacarığı tələb edən işlər qalacaq, amma standart telefon zəngləri və reklam mesajları ilə məhdudlaşan fəaliyyətlər riskə düşə bilər.
Süni intellekt iş yerlərini nə qədər azalda bilər?
Dünya İqtisadi Forumunun 2025-ci il hesabatında 2030-cu ilədək qlobal əmək bazarında 170 milyon yeni iş imkanının yaranacağı, 92 milyon mövcud iş yerinin isə sıradan çıxacağı proqnozlaşdırılır. Bu hesablamaya əsasən, ümumi nəticədə 78 milyon xalis yeni iş yerinin yaranması gözlənilir.
Hesabatda həmçinin işçilərin mövcud bacarıqlarının təxminən 39 faizinin 2030-cu ilədək dəyişəcəyi və ya köhnələcəyi bildirilir.
Bununla belə, bu rəqəmlər Azərbaycan üzrə proqnoz deyil. Ölkənin əmək bazarına təsirin sürəti rəqəmsal infrastrukturdan, bizneslərin texnologiyaya investisiyasından, əməkhaqqı səviyyəsindən və yeni bacarıqlara yiyələnmək imkanlarından asılı olacaq.
Azərbaycanın İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin 2025-ci il üzrə rəqəmsal tərəqqi hesabatında da süni intellektdən əldə edilən məhsuldarlıq artımının geniş əhali üçün real və dayanıqlı məşğulluq imkanlarına çevrilməsinin vacibliyi vurğulanır. Sənəddə rəqəmsal və analitik bacarıqların, məlumatlarla işləmək və süni intellekt sistemlərindən istifadə qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi tövsiyə olunur.
İşini itirmək istəməyənlər nə etməlidir?
Mütəxəssislərin qarşısında duran əsas məsələ süni intellektlə rəqabət aparmaq deyil, ondan istifadə etməyi öyrənməkdir. Çünki eyni işi görən iki əməkdaşdan texnologiyadan düzgün istifadə edən daha məhsuldar və rəqabətqabiliyyətli ola bilər.
İşçilər üçün bir neçə bacarıq xüsusilə vacib olacaq:
Rəqəmsal savadlılıq: yeni proqramlardan və süni intellekt alətlərindən istifadə etmək;
Analitik düşüncə: məlumatları təhlil etmək, nəticə çıxarmaq və problemləri həll etmək;
Ünsiyyət bacarığı: müştəri, həmkar və tərəfdaşlarla işləmək;
Yaradıcı yanaşma: standart həllərdən kənara çıxmaq və yeni ideyalar təklif etmək;
Davamlı öyrənmə: peşə üzrə yeni texnologiyaları və iş üsullarını mənimsəmək.
Əmək bazarında baş verən dəyişikliklər bir həqiqəti ortaya qoyur: gələcəkdə yalnız diplom və əvvəlki iş təcrübəsi kifayət etməyə bilər. İşçi öz peşəsini texnologiyaya uyğunlaşdırmağı bacarmalıdır.
Əsas təhlükə peşənin yox olması deyil, bacarıqların köhnəlməsidir
Azərbaycanda yaxın illərdə kassirlər, bank operatorları, məlumat daxil edən işçilər, katibələr, çağrı mərkəzi əməkdaşları və bəzi mühasibat funksiyalarını yerinə yetirən şəxslər avtomatlaşdırmanın təsirini daha çox hiss edə bilərlər. Amma bu, həmin peşələrin tamamilə yox olacağı anlamına gəlmir. Daha real ssenari iş proseslərinin dəyişməsi, bəzi vəzifələrin birləşdirilməsi və eyni işi daha az sayda əməkdaşın yerinə yetirməsidir.
Nəticədə əmək bazarında yeni bir rəqabət yaranacaq: süni intellektdən istifadə edə bilən işçi ilə ənənəvi üsullarla işləməyə davam edən işçi arasında fərq artacaq. Bu səbəbdən peşə seçən gənclər, valideynlər və hazırda çalışan insanlar üçün əsas sual artıq yalnız “Hansı peşəni seçmək lazımdır?” deyil, həm də “Seçdiyim peşə dəyişəndə mən yeni tələblərə uyğunlaşa biləcəyəmmi?” olmalıdır.
Samir Abdulla
