planetlərin kiçik paradı
Astronomlar Ceyms Uebb (James Webb) kosmik teleskopunun əvvəlki müşahidələrində görünməyən nəhəng planetin izlərini yeni üsulla üzə çıxarıblar. Alimlərin hazırladığı texnologiya ulduzların güclü işığını daha dəqiq təmizləməyə və indiyədək teleskopun görüntülərində seçilməyən planetləri aşkar etməyə imkan verir.
Bu üsul gələcəkdə Günəş sistemindən kənarda yerləşən daha kiçik, soyuq və zəif işıq saçan planetlərin axtarışında mühüm rol oynaya bilər.
Ulduzun işığı planetin görünməsinə mane olur
Məsələ ondadır ki, digər ulduzların ətrafında fırlanan planetləri müşahidə etmək olduqca çətindir. Çünki ulduzların işığı onları əhatə edən planetlərin yaydığı işıqdan dəfələrlə güclüdür. Alimlərin hesablamalarına görə, planetlərin işığı onları əhatə edən ulduzların işığından təxminən 100 min, bəzi hallarda isə milyon dəfə zəif ola bilər. Bu səbəbdən ən müasir teleskoplar belə həmin planetləri birbaşa görüntüləməkdə çətinlik çəkir. Ulduzun işığını azaltmaq üçün xüsusi optik sistemlərdən istifadə olunsa da, teleskopun güzgülərindəki çox kiçik dəyişikliklər və texniki qeyri-sabitliklər görüntüdə əlavə işıq izləri yaradır.
Nəticədə planetin zəif siqnalı ulduzun parıltısı arasında itir.
Alimlər problemi necə həll ediblər?
ABŞ-ın Northwestern Universitetinin alimləri bu problemi aradan qaldırmaq üçün FLIP adlı yeni hesablama metodu hazırlayıblar. Tədqiqat Nature elmi jurnalında noyabrın 4-də dərc olunub. FLIP (Physics-based Learning for Imaging Planets) texnologiyası teleskopun rəqəmsal modelini yaradır. Bu model vasitəsilə işığın teleskopun güzgülərindən necə keçdiyi, optik sistemdəki kiçik qüsurların görüntüyə necə təsir etdiyi hesablanır.
Daha sonra kompüter modeli ulduzun yaratdığı artıq işıq izlərini mümkün qədər dəqiq müəyyənləşdirərək görüntüdən ayırır. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, yeni üsul sınaqdan keçirilən müşahidələrdə zəif planetləri aşkar etmək həssaslığını ənənəvi metodlarla müqayisədə 2-15 dəfə artırıb.
Maraqlı məqam odur ki, bu texnologiya üçün Ceyms Uebb teleskopunda heç bir fiziki dəyişiklik aparmaq tələb olunmur. Mövcud müşahidə məlumatlarını daha dəqiq emal etmək kifayətdir.
İki il əvvəlki məlumatlarda gizlənən planet tapıldı
Yeni metodun imkanları 51 Eridani b adlı nəhəng planetin müşahidəsi zamanı nümayiş etdirilib.
Bu planet Günəş sistemindən kənarda yerləşir və əvvəllər yerüstü teleskoplar vasitəsilə aşkar edilib. Lakin Ceyms Uebb teleskopunun iki il əvvəl topladığı məlumatlarda onun siqnalını ulduzun qalıq parıltısından ayırmaq mümkün olmayıb. Alimlər FLIP texnologiyasını həmin məlumatlara tətbiq etdikdən sonra planetin siqnalını üzə çıxarıblar.
Bu müşahidənin başqa bir əhəmiyyəti də var. Teleskop planetin atmosferində karbon qazının izlərini araşdırmaq üçün istifadə edilən 4,3 mikrometr dalğa uzunluğunda onun siqnalını qeydə ala bilib. Karbon qazı bu dalğa uzunluğunda infraqırmızı şüalanmanı güclü şəkildə udur.
Beləliklə, yeni metod yalnız planetin görünməsinə deyil, onun atmosferinin öyrənilməsinə də əlavə imkanlar yaradır.
Yerə bənzər planetləri tapmaq mümkün olacaq?
Tədqiqatın ən maraqlı tərəfi gələcəkdə daha kiçik və zəif işıq saçan planetlərin axtarışına kömək edə bilməsidir.
Alimlər hesab edirlər ki, yeni texnologiya digər kosmik və yerüstü teleskopların məlumatlarının emalında da istifadə oluna bilər. Xüsusilə NASA-nın gələcəkdə həyata keçirməyi planlaşdırdığı Habitable Worlds Observatory layihəsi üçün bu yanaşma əhəmiyyətli ola bilər. Həmin rəsədxananın əsas məqsədlərindən biri Günəşə bənzər ulduzların ətrafında fırlanan Yer ölçülü planetləri birbaşa müşahidə etmək və onların atmosferini araşdırmaqdır.
Bununla belə, yeni metodun Yerə bənzər həyat üçün əlverişli planetləri artıq aşkar etdiyi qənaətinə gəlmək olmaz. Hazırkı tədqiqat əsasən məlum nəhəng planetlərin zəif siqnallarını daha dəqiq müəyyənləşdirməyin mümkün olduğunu göstərir.
Alimlərin fikrincə, kainatda hələ müşahidə edə bilmədiyimiz çoxlu planetlər ola bilər. Bəlkə də onların bir hissəsi teleskopların imkanları olmadığı üçün deyil, mövcud məlumatları düzgün oxumaq üçün daha təkmil üsullara ehtiyac duyulduğuna görə gizli qalır.
N.Talıblı
